Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Het leven op Antarctica

Bijna al het leven op Antarctica hangt af van de zee, van het krill dat pinguïns, zeehonden en walvissen voedt tot vissen met antivries in hun bloed. Op het land groeien mossen en korstmossen, leeft een vleugelloze mug en huizen microben in het ijs.

Delen: WhatsApp

Krill aan de basis van de voedselketen

Een zwerm Antarctisch krill bestaat uit kleine, roze, doorschijnende schaaldieren.
Een zwerm Antarctisch krill bestaat uit kleine, roze, doorschijnende schaaldieren.

Antarctisch krill (Euphausia superba) is een garnaalachtig schaaldier dat tot ongeveer 6 centimeter groot wordt. De diertjes leven in zwermen die zich kilometers ver kunnen uitstrekken. Ze eten microscopische algen die in zee en onder het zee-ijs groeien.

Volgens de CCAMLR, de commissie die de visserij in deze wateren regelt, bedraagt de beste schatting van de totale hoeveelheid krill in de Zuidelijke Oceaan ongeveer 379 miljoen ton. Daarmee heeft deze ene diersoort een van de grootste biomassa’s op aarde. Al dat krill samen weegt meer dan de hele mensheid.

Bijna alle grote dieren in Antarctica eten krill of jagen op dieren die ervan leven. Dat geldt voor walvissen, zeehonden, pinguïns, andere vogels en vissen. Daarom legt de CCAMLR vangstlimieten op. Jaarlijks wordt minder dan 1% van de geschatte totale hoeveelheid krill gevangen.

Krill is afhankelijk van het zee-ijs. De larven leven in de winter van de algen die onder het ijs groeien. Minder zee-ijs leidt doorgaans tot minder krill en dat werkt door in de hele voedselketen.

De pinguïns

Een kolonie adeliepinguïns op de rotsen, met ijsbergen op de achtergrond.
Een kolonie adeliepinguïns op de rotsen, met ijsbergen op de achtergrond.

Slechts twee pinguïnsoorten leven op het continent zelf en brengen er rond de kust hun jongen groot, de keizerspinguïn en de adeliepinguïn. De keizerspinguïn is de grootste van alle pinguïns. Hij wordt ongeveer 1,1 meter groot en kan bijna 40 kilo wegen. De kleinere adeliepinguïn bouwt op ijsvrije kustrotsen nesten van steentjes.

De keizerspinguïn broedt in de winter op zee-ijs dat aan de kust vastzit. In mei of juni legt het vrouwtje één ei, waarna ze terugkeert naar zee. Het mannetje houdt het ei in de kou en duisternis ongeveer twee maanden op zijn voeten warm. Al die tijd eet hij niets. Volgens een satelliettelling uit 2020 zijn er zo’n 250.000 broedparen, allemaal in Antarctica.

In 2025 publiceerde de British Antarctic Survey een onderzoek op basis van satellietbeelden van 16 kolonies op het schiereiland en rond de Weddellzee en de Bellingshausenzee. Die kolonies vertegenwoordigen ongeveer een derde van de soort. Tussen 2009 en 2024 daalde hun aantal met 22%. De belangrijkste oorzaak is het verlies van zee-ijs waarop de kuikens opgroeien.

Op het schiereiland en de eilanden komen ook ezelspinguïns met hun oranje snavel voor, en stormbandpinguïns met een zwarte streep onder de kin. De koningspinguïn lijkt op de keizerspinguïn maar is kleiner. Hij brengt zijn jongen groot op subantarctische eilanden zoals Zuid-Georgia, buiten het eigenlijke continent.

De zeehonden

Een Weddellzeehond ligt op het zee-ijs bij een ademgat.
Een Weddellzeehond ligt op het zee-ijs bij een ademgat.

Op Antarctica en de eilanden eromheen leven zes soorten robben. De Weddellzeehond leeft zuidelijker dan enig ander zoogdier. Hij overwintert onder het zee-ijs en schraapt met zijn tanden langs het ijs om zijn ademgaten open te houden. Hij duikt tot ongeveer 600 meter diep en blijft soms meer dan een uur onder water.

De krabbeneter dankt zijn naam aan krabben, maar leeft van krill. Dat zeeft hij uit het water met zijn veelpuntige tanden. Het is de talrijkste zeehond ter wereld. De zeeluipaard leeft alleen, heeft een grote kop en jaagt op pinguïns, jongen van andere zeehonden, vissen en krill.

De zuidelijke zeeolifant is de grootste zeehond ter wereld. Mannetjes worden meer dan 4 meter lang en kunnen verscheidene tonnen wegen. Ze duiken dieper dan 1.000 meter. Verder leven hier de zeldzame, nauwelijks bestudeerde Rosszeehond op het dichte pakijs en de Antarctische pelsrob. Die laatste verdween in de 19de eeuw bijna door de jacht, maar heeft zich hersteld.

De walvissen

De staart van een bultrug steekt tussen de ijsschotsen boven water uit.
De staart van een bultrug steekt tussen de ijsschotsen boven water uit.

In de Zuidelijke Oceaan leven een tiental soorten walvisachtigen, of ze trekken erdoorheen. De meeste grote walvissen komen in de zomer krill eten en trekken in de winter terug naar warmer water om er te kalven.

In deze wateren leven de blauwe vinvis, het grootste dier dat ooit heeft bestaan, en ook de gewone vinvis, de bultrug, de dwergvinvis en de zuidkaper. Bij de orka’s, die tot de dolfijnen behoren, zijn er groepen die zich toeleggen op de jacht op zeehonden, pinguïns of vissen.

In de 20ste eeuw doodden industriële walvisvaarders op het zuidelijk halfrond meer dan 2 miljoen walvissen, vooral in de Zuidelijke Oceaan. De Antarctische blauwe vinvis stierf bijna uit. Sinds het einde van de commerciële jacht zijn sommige soorten, zoals de bultrug, goed hersteld. Van de blauwe vinvis zijn er nog veel minder dan vroeger. Meer over de walvisvaart leest u in ‘Geschiedenis en ontdekkingsreizen’.

De vogels

Een grote albatros scheert over de golven van de Zuidelijke Oceaan.
Een grote albatros scheert over de golven van de Zuidelijke Oceaan.

Naast pinguïns komen er op Antarctica en de omliggende eilanden tientallen soorten zeevogels voor. De meeste komen in de zomer om te broeden en brengen de rest van het jaar op zee door.

De grote albatros heeft met een spanwijdte tot ongeveer 3,5 meter de grootste vleugelspanwijdte van alle levende vogels. Op de wind zweeft hij duizenden kilometers over de Zuidelijke Oceaan, haast zonder een vleugelslag. Hij broedt op subantarctische eilanden zoals Zuid-Georgia.

De stormvogels vormen de talrijkste groep. De sneeuwwitte sneeuwstormvogel nestelt in de bergen op honderden kilometers van de kust, verder landinwaarts dan enige andere vogel. De zuidpooljager rooft eieren en kuikens van pinguïns en is zelfs bij de Zuidpool waargenomen.

Vissen met antivries

Een bleke, haast doorschijnende ijsvis op de zeebodem.
Een bleke, haast doorschijnende ijsvis op de zeebodem.

Het zeewater rond Antarctica is ongeveer −1,9 °C, kouder dan het vriespunt van zoet water. Door het zout blijft het vloeibaar. Bij die temperatuur zou het bloed van de meeste vissen bevriezen.

Ongeveer negen op de tien vissen in de Zuidelijke Oceaan behoren tot de Notothenioidei. Deze groep ontwikkelde antivrieseiwitten. De glycoproteïnen hechten zich aan ijskristallen die het lichaam binnendringen en voorkomen dat ze verder groeien.

De krokodilijsvissen, een familie binnen deze groep, zijn de enige gewervelden die als volwassen dier geen hemoglobine hebben. Hun bloed is bijna doorzichtig. Ze kunnen overleven doordat koud water veel opgeloste zuurstof bevat en doordat ze een groot hart en veel bloed hebben.

Planten, mossen en korstmossen

Een groen mostapijt op rotsen van het Antarctisch Schiereiland, vlak naast de sneeuw.
Een groen mostapijt op rotsen van het Antarctisch Schiereiland, vlak naast de sneeuw.

Op Antarctica zijn maar twee bloemplanten inheems, de Antarctische smele (Deschampsia antarctica) en Colobanthus quitensis, een kleine kussenvormende plant. Beide groeien op het schiereiland en de nabijgelegen eilanden, vrijwel altijd onder de 100 meter hoogte.

Volgens het herbarium van de British Antarctic Survey bestaat het plantendek vooral uit mossen, met ongeveer 111 soorten, en korstmossen, met ongeveer 400 soorten. Korstmossen zijn een samenwerking tussen een schimmel en een alg. Ze groeien zelfs op rotsen in het binnenland, tot op enkele breedtegraden van de Zuidpool.

Alles groeit bijzonder traag. In de Droge Valleien groeien sommige korstmossen ongeveer 1 millimeter per eeuw. Een voetafdruk in een mostapijt kan jarenlang zichtbaar blijven. De regels van het Antarcticaverdrag beschermen deze plekken en vragen bezoekers erop te letten dat ze geen zaden van elders meebrengen.

Landdieren en microben

Een piepkleine zwarte, vleugelloze Antarctische mug op het mos.
Een piepkleine zwarte, vleugelloze Antarctische mug op het mos.

Het grootste dier dat op Antarctica uitsluitend op het land leeft, is Belgica antarctica, een vleugelloze mug van 2 tot 6 millimeter. Het is het enige insect dat uitsluitend in Antarctica voorkomt. Het leeft op het schiereiland en op de Zuidelijke Shetlandeilanden. Pinguïns en zeehonden zijn voor hun voedsel aangewezen op zee en tellen hier dus niet mee.

In de bodem en tussen het mos leven mijten, springstaarten, beerdiertjes en microscopische rondwormen, ook nematoden genoemd. Veel van deze dieren doorstaan de kou door bijna al hun lichaamswater af te staan. Zodra het ijs smelt, worden ze weer actief.

Microscopisch leven komt op nog afgelegener plekken voor. In de Droge Valleien leven bacteriën en algen beschut tegen de wind binnen in rotsen. In meren onder het ijs, zoals Lake Whillans, waar in 2013 een boring plaatsvond, zijn microben gevonden die in het donker energie uit mineralen halen. Meer daarover leest u in ‘Het ijs van Antarctica’.

Veelgestelde vragen

Welke dieren leven er in Antarctica?

Bijna allemaal zijn ze aangewezen op zee, van krill en vissen tot pinguïns, zeehonden, walvissen en zeevogels. Op het land zijn de grootste inheemse dieren insecten en mijten van enkele millimeters groot.

Wat is krill?

Krill is een klein, garnaalachtig schaaldier dat tot ongeveer 6 centimeter lang wordt en in zwermen leeft. Het is de belangrijkste voedselbron voor walvissen, zeehonden, pinguïns en andere vogels in de Zuidelijke Oceaan.

Welke pinguïns leven er in Antarctica?

Op het continent zelf leven keizerspinguïns en adeliepinguïns. Op het schiereiland en de eilanden komen ook ezelspinguïns en stormbandpinguïns voor. Koningspinguïns leven op subantarctische eilanden zoals Zuid-Georgia.

Hoeveel keizerspinguïns zijn er?

Een satelliettelling uit 2020 kwam uit op ongeveer 250.000 broedparen. Een onderzoek uit 2025 stelde in 16 gevolgde kolonies tussen 2009 en 2024 een daling van 22% vast.

Hoe broedt de keizerspinguïn in de winter?

Het vrouwtje legt in mei of juni één ei en gaat daarna op zee voedsel zoeken. Het mannetje broedt het ei ongeveer twee maanden op zijn voeten uit zonder te eten. Om warm te blijven kruipen de mannetjes dicht tegen elkaar aan.

Welke robben leven er in Antarctica?

Er leven zes soorten, namelijk de Weddellzeehond, de krabbeneter, de zeeluipaard, de Rosszeehond, de zuidelijke zeeolifant en de Antarctische pelsrob.

Leven er ijsberen op Antarctica?

Nee. IJsberen leven uitsluitend in het noordpoolgebied, op het noordelijk halfrond. Antarctica heeft geen landzoogdieren.

Waarom bevriezen de vissen rond Antarctica niet?

De meeste hebben antivrieseiwitten in hun bloed. Die hechten zich aan ijskristallen en verhinderen dat ze groeien, zelfs in water van −1,9 °C.

Groeien er planten op Antarctica?

Ja. Op het schiereiland en de eilanden groeien twee soorten bloemplanten. Er komen ook zo’n 111 soorten mos en ongeveer 400 soorten korstmos voor.

Wat is het grootste landdier van Antarctica?

De vleugelloze mug Belgica antarctica, die 2 tot 6 millimeter lang wordt. Het is het enige insect dat uitsluitend in Antarctica voorkomt.

Welke vogel heeft de grootste spanwijdte ter wereld?

De grote albatros haalt van vleugeltip tot vleugeltip ongeveer 3,5 meter. Hij leeft boven de Zuidelijke Oceaan en brengt zijn jongen groot op de subantarctische eilanden.