Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Geografie van Antarctica

Een bergketen scheidt de twee delen van het continent. Ontdek het schiereiland richting Zuid-Amerika, de zeeën en eilanden, de twee zuidpolen en de oceaanstroming rond Antarctica.

Delen: WhatsApp

Oost- en West-Antarctica

De vlakke, witte hoogvlakte van Oost-Antarctica op meer dan 3.000 meter hoogte.
De vlakke, witte hoogvlakte van Oost-Antarctica op meer dan 3.000 meter hoogte.

Antarctica bestaat uit twee heel verschillende delen. Oost-Antarctica ligt aan de Indische Oceaan, vrijwel geheel op het oostelijk halfrond, en beslaat ongeveer twee derde van het continent. Een uitgestrekte ijshoogvlakte ligt grotendeels boven 2.000 meter. De hoogste ijskoepels reiken boven 3.000 en zelfs 4.000 meter.

Onder Oost-Antarctica ligt een oude, stabiele rotsbodem, grotendeels boven zeeniveau. Het Gamburtsevgebergte is zo groot als de Alpen en volledig onder het ijs verborgen. Onderzoekers ontdekten het in de jaren vijftig met radar en seismische metingen.

West-Antarctica ligt aan de Stille Oceaan. Het is kleiner en lager en bestaat uit aardkorstblokken en eilanden die door ijs verbonden zijn. Veel gesteente ligt onder zeeniveau, waardoor de ijskap gevoeliger is voor opwarmend oceaanwater. Meer daarover leest u in Het ijs van Antarctica.

Het Transantarctisch Gebergte

Donkere toppen van het Transantarctisch Gebergte steken boven het ijs uit. Ertussen daalt een gletsjer af.
Donkere toppen van het Transantarctisch Gebergte steken boven het ijs uit. Ertussen daalt een gletsjer af.

Het Transantarctisch Gebergte loopt ongeveer 3.500 kilometer door het continent, van Kaap Adare bij de Rosszee tot Coatsland aan de Weddellzee. Het is een van de langste bergketens op aarde en vormt de grens tussen Oost- en West-Antarctica.

De keten rees in de afgelopen 65 miljoen jaar op toen aan de westkant een grote breuk in de aardkorst ontstond. Mount Kirkpatrick is met 4.528 meter de hoogste top. Tussen de bergen voeren grote gletsjers, waaronder de Beardmore en de Byrd, ijs van de oostelijke hoogvlakte naar de Rossijsplaat.

Op verschillende hellingen ligt het gesteente bloot. Geologen vinden er lagen met fossielen van bossen en dieren uit de tijd dat Antarctica verder van de pool lag en een gematigd klimaat had, meer dan 200 miljoen jaar geleden.

Mount Vinson en de vulkanen

Het Vinsonmassief in het Ellsworthgebergte, met de besneeuwde top boven de wolken.
Het Vinsonmassief in het Ellsworthgebergte, met de besneeuwde top boven de wolken.

Mount Vinson is het hoogste punt van Antarctica. Hij ligt in het Vinsonmassief, in de Sentinel Range van het Ellsworthgebergte in West-Antarctica. Een gps-meting in 2004 bepaalde de hoogte op 4.892 meter. Vroegere schattingen kwamen boven 5.100 meter uit.

Het massief werd pas in 1958 voor het eerst gezien en in 1966 voor het eerst beklommen. Als hoogste top van een continent behoort Mount Vinson tot de Seven Summits die bergbeklimmers proberen te bedwingen.

Antarctica heeft ook vulkanen. De 3.794 meter hoge Erebus op het eiland Ross is de zuidelijkste actieve vulkaan ter wereld. In zijn krater ligt een lavameer. Deception Island in de Zuidelijke Shetlandeilanden vormt de rand van een door zee overspoelde vulkaankrater. Er waren uitbarstingen in 1967, 1969 en 1970.

Het Antarctisch Schiereiland

Besneeuwde bergen van het Antarctisch Schiereiland lopen steil af naar de donkere zee.
Besneeuwde bergen van het Antarctisch Schiereiland lopen steil af naar de donkere zee.

Het Antarctisch Schiereiland is een bergachtige uitloper van ongeveer 1.300 kilometer, van West-Antarctica in de richting van Zuid-Amerika. Geen ander deel van het continent reikt zo ver noordwaarts, tot ruim voorbij de zuidpoolcirkel.

Geologisch zet het schiereiland de Andes voort. Onder zee verbindt de Scotiaboog de twee gebergten. Het gesteente op het schiereiland lijkt dan ook op dat van Patagonië en Vuurland.

Door zijn noordelijke ligging en de zee rondom heeft het schiereiland het mildste klimaat van het continent. Er zijn meer ijsvrije rotsstroken en het meeste landleven is hier te vinden. Ook de meeste onderzoeksstations liggen er en bijna alle toeristen komen via het schiereiland.

De Rosszee, de Weddellzee en de Bellingshausenzee

Onder een grijze hemel drijven gebroken ijsschotsen op de Weddellzee.
Onder een grijze hemel drijven gebroken ijsschotsen op de Weddellzee.

Twee grote zeebochten dringen diep het continent in. De Rosszee ten zuiden van Nieuw-Zeeland eindigt bij de Rossijsplaat, de grootste ter wereld. De Weddellzee aan de zuidkant van de Atlantische Oceaan grenst aan de Ronne- en Filchnerijsplaten. De zeeën zijn genoemd naar de negentiende-eeuwse Britse zeevaarders James Clark Ross en James Weddell.

In de Weddellzee draait dik zee-ijs met de wijzers van de klok mee. In 1915 kwam de Endurance van Ernest Shackleton in dat ijs vast te zitten en werd het schip samengedrukt. In Geschiedenis en ontdekkingsreizen leest u meer over de expeditie.

Ten westen van het schiereiland liggen de Bellingshausenzee en verderop de Amundsenzee, waarin de Thwaites- en de Pine Island-gletsjer uitmonden. Aan de kust van Oost-Antarctica liggen onder meer de Daviszee en de d’Urvillezee.

De eilanden

Rotskust van King George Island in de Zuidelijke Shetlandeilanden, met sneeuw op de hellingen.
Rotskust van King George Island in de Zuidelijke Shetlandeilanden, met sneeuw op de hellingen.

De Zuidelijke Shetlandeilanden liggen ongeveer honderd kilometer van het schiereiland, met de Straat Bransfield ertussen. Op het grootste eiland, King George Island, hebben verschillende landen een onderzoeksstation. Comandante Ferraz ligt aan de Admiralty Bay.

Verder naar het oosten liggen de Zuidelijke Orkneyeilanden aan de rand van de Weddellzee. Op Laurie Island staat het Argentijnse station Orcadas. Het opende in 1904 en is het oudste onafgebroken gebruikte station van Antarctica. Op Signy Island mat een Brits station in 1982 de hoogste temperatuur ten zuiden van 60° zuiderbreedte, namelijk 19,8 °C.

Langs de kust liggen andere met ijs bedekte eilanden. Op Ross Island bevinden zich McMurdo en de Nieuw-Zeelandse Scottbasis. Alexandereiland is het grootste Antarctische eiland en is via de George VI-ijsplaat met het schiereiland verbonden. Zuid-Georgia en de Zuidelijke Sandwicheilanden liggen ten noorden van 60° zuiderbreedte en dus buiten het gebied van het Antarcticaverdrag.

De geografische en de magnetische zuidpool

De markering van de geografische zuidpool in de sneeuw voor het station Amundsen-Scott.
De markering van de geografische zuidpool in de sneeuw voor het station Amundsen-Scott.

De geografische zuidpool ligt waar de draaiingsas van de aarde het oppervlak snijdt, op 90° zuiderbreedte. Op de hoogvlakte ligt het punt 2.835 meter boven de zeespiegel, op een ijslaag van ongeveer 2.700 meter. Alle tijdzones komen er samen en elke richting voert naar het noorden.

Het ijs van de hoogvlakte schuift ongeveer tien meter per jaar op. Daarom bepaalt het Amerikaanse station Amundsen-Scott de poolpositie elk jaar opnieuw. Op 1 januari verplaatst het team de markering. De overwinteraars van het afgelopen jaar ontwerpen de nieuwe poolmarkering.

De magnetische zuidpool, waar de zuidpunt van een kompasnaald naar wijst, ligt elders en verplaatst zich. Volgens het Wereldmagnetisch Model van 2025 ligt hij in zee voor Adélieland, bij 64° zuiderbreedte en 135° oosterlengte. Dat is ongeveer 2.900 kilometer van de geografische pool. Hij verschuift ongeveer negen kilometer per jaar.

De Zuidelijke Oceaan en de circumpolaire stroom

Hoge golven op de Zuidelijke Oceaan bij harde wind in de Straat Drake.
Hoge golven op de Zuidelijke Oceaan bij harde wind in de Straat Drake.

De Zuidelijke Oceaan omringt Antarctica. De Internationale Hydrografische Organisatie stelde in 2000 de zestigste zuidelijke breedtegraad als grens voor, net als in het Antarcticaverdrag. Veel wetenschappers gebruiken de Antarctische Convergentie, de zone tussen 50° en 60° zuiderbreedte waar koud zuidelijk water op warmer noordelijk water stuit.

De Antarctische circumpolaire stroom is de enige zeestroom die helemaal rond de aarde loopt, van west naar oost, aangedreven door de westenwinden. Het is de grootste oceaanstroming ter wereld. Metingen in de Straat Drake tussen 2007 en 2011 kwamen uit op 173 miljoen kubieke meter water per seconde, ongeveer 30 procent boven de vroegere schatting.

De stroming houdt het koude water rond het continent grotendeels apart en helpt Antarctica koud te houden. Ze verbindt ook de Atlantische, Indische en Stille Oceaan en voert warmte, voedingsstoffen en CO₂ van de ene naar de andere. Meer daarover leest u in Antarctica en het klimaat op aarde.

De Straat Drake vormt met ongeveer achthonderd kilometer tussen Kaap Hoorn en de Zuidelijke Shetlandeilanden de smalste doorgang van de stroom. Het waait er vaak hard en de golven zijn hoog. Een overtocht per schip duurt doorgaans twee dagen.

Het land onder het ijs

Reliëfkaart van Antarctica zonder ijskap, met de verborgen valleien en bergen.
Reliëfkaart van Antarctica zonder ijskap, met de verborgen valleien en bergen.

Zonder het ijs zou Antarctica er anders uitzien. De in 2025 gepubliceerde Bedmap3-kaart bundelt meer dan 82 miljoen metingen en onthult bergen, diepe dalen, vlaktes en bekkens onder zeeniveau die onder de ijskap verborgen liggen.

Onder de Denmangletsjer in Oost-Antarctica ligt het diepste punt van het vasteland op aarde. Volgens de BedMachine-kaart uit 2019 reikt het gesteente in dit dal tot ongeveer 3.500 meter onder zeeniveau.

Onder het gewicht van het ijs wordt de aardkorst nu honderden meters ingedrukt. Zonder ijs zou het gesteente langzaam weer oprijzen en zou een deel van West-Antarctica een archipel worden.

Veelgestelde vragen

Uit welke delen bestaat Antarctica?

Oost-Antarctica is groter en hoger. In het kleinere West-Antarctica ligt veel gesteente onder zeeniveau. Vanuit het westelijke deel strekt het Antarctisch Schiereiland zich uit in de richting van Zuid-Amerika.

Wat scheidt Oost- en West-Antarctica?

Het Transantarctisch Gebergte, een keten van ongeveer 3.500 kilometer tussen de Rosszee en de Weddellzee.

Hoe hoog is Mount Vinson?

Volgens de gps-meting uit 2004 is hij 4.892 meter hoog. Het is het hoogste punt van Antarctica.

Zijn er actieve vulkanen op Antarctica?

Ja. De bekendste is de 3.794 meter hoge Erebus op Ross Island, met een lavameer in de krater. Ook Deception Island in de Zuidelijke Shetlandeilanden is een actieve vulkaan.

Hoe ver ligt Antarctica van Zuid-Amerika?

Tussen Kaap Hoorn en de punt van het Antarctisch Schiereiland ligt ongeveer duizend kilometer. De Straat Drake tussen Kaap Hoorn en de Zuidelijke Shetlandeilanden is ongeveer achthonderd kilometer breed.

Vallen de magnetische en de geografische zuidpool samen?

Nee. De geografische pool ligt op de hoogvlakte, op het vaste uiteinde van de aardas. De magnetische pool ligt ongeveer 2.900 kilometer verder in zee voor Adélieland en verplaatst zich elk jaar enkele kilometers.

Waarom wordt de markering van de zuidpool verplaatst?

Het ijs waarop ze staat, schuift ongeveer tien meter per jaar op. Elke 1 januari zet het team van Amundsen-Scott een nieuwe markering op de precieze poolpositie.

Wat is de Zuidelijke Oceaan?

De oceaan rond Antarctica. De gebruikelijke grens is 60° zuiderbreedte. Veel wetenschappers gebruiken de Antarctische Convergentie, waar koud water uit het zuiden warmer water ontmoet.

Wat is de Antarctische circumpolaire stroom?

De grootste zeestroom ter wereld en de enige die volledig rond de aarde loopt. Hij stroomt van west naar oost rond Antarctica.

Welke eilanden behoren tot Antarctica?

Onder meer de Zuidelijke Shetlandeilanden met King George Island, de Zuidelijke Orkneyeilanden, Ross Island en Alexandereiland. Zuid-Georgia ligt ten noorden van 60° zuiderbreedte, buiten het verdragsgebied.

Waar ligt het diepste punt van het vasteland op aarde?

In een dal onder de Denmangletsjer in Oost-Antarctica. Het met ijs bedekte gesteente ligt er ongeveer 3.500 meter onder de zeespiegel.