Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Het ijs van Antarctica

Hoe ontstaat en beweegt de grootste ijsmassa op aarde? Wat vertelt ze over het klimaat van een miljoen jaar geleden? En waarom bevriest en ontdooit de zee errond elk jaar?

Delen: WhatsApp

De ijskap

De rand van de ijskap vormt een witte wand boven zee.
De rand van de ijskap vormt een witte wand boven zee.

De Antarctische ijskap is de grootste ijsmassa op aarde. Ze ontstaat uit sneeuw. Waar het zelden dooit, raakt elke verse laag bedolven onder de volgende. Onder dat gewicht verandert de sneeuw in ijs. Op de hoogvlakte duurt dat eeuwen tot millennia.

Door zijn eigen gewicht stroomt het ijs langzaam van het hoger gelegen binnenland naar de kust. Midden op het continent gaat het om enkele meters per jaar. In ijsstromen en gletsjers bij zee kan de snelheid meer dan een kilometer per jaar bedragen.

Twee aaneengesloten ijskappen bedekken het continent. De Oost-Antarctische is de grootste en oudste en ontstond ongeveer 34 miljoen jaar geleden. De kleinere West-Antarctische ijskap rust grotendeels op gesteente onder zeeniveau. Het schiereiland heeft eigen gletsjers die uit de bergen afdalen.

Dikte en volume

Een onderzoeksvliegtuig meet met radar de dikte van de ijskap.
Een onderzoeksvliegtuig meet met radar de dikte van de ijskap.

Onderzoekers meten de ijsdikte met radar vanuit vliegtuigen en voertuigen op de sneeuw. Satellieten meten de hoogte van het oppervlak. Bedmap3, in 2025 gepubliceerd onder leiding van de British Antarctic Survey, bundelt metingen uit meer dan zes decennia.

Volgens Bedmap3 bevat de ijskap ongeveer 27,17 miljoen km³ ijs. Met de drijvende ijsplaten erbij is de gemiddelde dikte 1.948 meter. Alleen boven land bedraagt ze 2.148 meter. De grootste gemeten dikte is 4.757 meter, in een naamloze vallei in Wilkesland.

Onder het gewicht van het ijs zakt het gesteente van het continent. Zelfs de vorm van de aarde verandert erdoor. De zwaartekracht van de Antarctische ijsmassa trekt het zeewater een beetje naar zich toe. Ook dat effect meten satellieten.

Het ijs en de zeespiegel

De kust van West-Antarctica, waar de ijskap de Amundsenzee bereikt.
De kust van West-Antarctica, waar de ijskap de Amundsenzee bereikt.

Als de hele ijskap zou smelten, zou de gemiddelde zeespiegel volgens Bedmap3 ongeveer 58 meter stijgen. Het meeste water ligt opgeslagen in Oost-Antarctica. De West-Antarctische ijskap alleen al komt overeen met meer dan drie meter zeespiegelstijging.

Drijvende ijsplaten doen de zee nauwelijks stijgen wanneer ze smelten, net zoals een ijsblokje in een glas het peil amper verandert. Vooral landijs dat naar zee stroomt, telt mee. Toch spelen ijsplaten een belangrijke rol doordat ze de gletsjers erachter afremmen.

Antarctica verliest al tientallen jaren ijs, vooral in West-Antarctica en op het schiereiland. De satellietmetingen van dat verlies en de gevolgen voor de zeespiegel komen aan bod in Antarctica en het klimaat op aarde.

De ijsplaten

De vlakke wand van de Rossijsplaat rijst tientallen meters uit zee op.
De vlakke wand van de Rossijsplaat rijst tientallen meters uit zee op.

IJsplaten zijn uitlopers van de ijskap die op zee drijven maar met het vasteland verbonden blijven. Ze omzomen ongeveer de helft van de Antarctische kust. De ijswand steekt doorgaans 15 tot 50 meter boven het water uit. Onder water is het ijs nog honderden meters dik.

De Rossijsplaat is met ongeveer 473.000 km² de grootste, bijna zo groot als Frankrijk. De tweede is de Filchner-Ronne-ijsplaat in de Weddellzee, met zo’n 422.000 km². Samen beslaan ze bijna twee derde van alle Antarctische ijsplaten.

Op het schiereiland verloor de Larsenijsplaat hele delen. Larsen A viel in 1995 uiteen. Tussen januari en maart 2002 verdween in iets meer dan een maand ongeveer 3.250 km² van Larsen B. Na warme zomers lagen er op het oppervlak talrijke smeltwatermeren. In 2017 brak de ijsberg A68, van ongeveer 5.800 km², af van Larsen C.

Na het uiteenvallen van Larsen B stroomden de gletsjers erachter verscheidene keren sneller naar zee. Dat liet zien hoeveel tegendruk een ijsplaat op het continentale ijs uitoefent.

De Thwaites- en de Pine Island-gletsjer

Het gebarsten front van de Thwaitesgletsjer aan de Amundsenzee.
Het gebarsten front van de Thwaitesgletsjer aan de Amundsenzee.

Aan de Amundsenzee in West-Antarctica liggen de Thwaites- en de Pine Island-gletsjer. Beide behoren tot de gletsjers die wereldwijd het meeste ijs verliezen. Thwaites heeft een front van ongeveer 120 kilometer en is daarmee de breedste gletsjer ter wereld. Hij voert ijs af uit een gebied zo groot als het eiland Groot-Brittannië.

De Thwaitesgletsjer bevat genoeg ijs om de zeespiegel met ongeveer 65 centimeter te doen stijgen. Volgens het internationale team dat hem sinds 2018 bestudeert, is zijn ijsverlies goed voor ongeveer 4 procent van de jaarlijkse zeespiegelstijging.

Iets warmer water uit de diepte stroomt onder de gletsjer en doet het ijs smelten bij de plek waar het op de rotsbodem rust. In 2025 concludeerde het internationale onderzoeksteam dat een snelle ineenstorting in de komende decennia minder waarschijnlijk is dan gevreesd. Wel verwachten de onderzoekers dat de terugtrekking deze en volgende eeuw aanhoudt en versnelt.

IJsbergen

Een tafelijsberg met vlakke bovenkant drijft op de donkerblauwe zee.
Een tafelijsberg met vlakke bovenkant drijft op de donkerblauwe zee.

IJsbergen zijn stukken ijs die van gletsjers en ijsplaten afbreken. Antarctische ijsbergen hebben vaak een vlakke bovenkant en steile wanden. Sommige van deze tafelijsbergen zijn tientallen tot honderden kilometers lang. Ongeveer negen tiende van hun volume zit onder water.

Grote ijsbergen krijgen van het Amerikaanse National Ice Center een letter van A tot D voor het gebied waar ze ontstonden, gevolgd door een nummer. A23a brak in 1986 af van de Filchnerijsplaat, zat meer dan dertig jaar vast op de bodem van de Weddellzee en kwam vanaf 2020 weer op drift.

De stromingen voeren de ijsbergen noordwaarts. Soms duurt het jaren voor ze helemaal uiteenvallen. Tijdens het smelten geven ze ijzer en andere voedingsstoffen af die het zeeleven ondersteunen.

Meren onder het ijs

Doorsnede van de ijskap met een donker meer onder kilometers ijs.
Doorsnede van de ijskap met een donker meer onder kilometers ijs.

Onder de ijskap zit vloeibaar water. Warmte uit het binnenste van de aarde, de druk van het ijs en de isolerende ijslaag houden de onderkant op sommige plaatsen gesmolten. Een inventaris uit 2022 telde 675 meren onder het Antarctische ijs.

Het grootste is het Vostokmeer, onder het gelijknamige Russische station. Het beslaat ongeveer 12.500 km² en ligt onder bijna vier kilometer ijs. In 2012 bereikte een Russische boring na tientallen jaren het wateroppervlak.

Veel meren zijn verbonden door rivieren onder het ijs. Ze lopen mettertijd vol en weer leeg. In 2013 boorde een Amerikaans team tot in het Whillansmeer in West-Antarctica en vond er micro-organismen die zonder zonlicht leven. Meer daarover leest u in Leven op Antarctica.

IJskernen en het vroegere klimaat

Een cilinder oud ijs met ingesloten luchtbellen op een laboratoriumtafel.
Een cilinder oud ijs met ingesloten luchtbellen op een laboratoriumtafel.

Elke sneeuwlaag die ijs wordt, sluit luchtbelletjes in uit de tijd waarin de sneeuw viel. Onderzoekers boren cilinders uit de ijskap. In die ijskernen vinden ze sporen van de temperatuur, het stof en de gassen in de atmosfeer van duizenden jaren geleden.

De Europese EPICA-boring op Dome C werd in 2004 voltooid. De ijskern bestreek 800.000 jaar en liet zien hoe de temperatuur en het CO₂-gehalte tijdens de ijstijdcycli samen stegen en daalden. In januari 2025 bereikte Beyond EPICA op Little Dome C bij station Concordia het gesteente op 2.800 meter diepte. Het ijs is minstens 1,2 miljoen jaar oud.

Het oudere ijs beslaat de periode waarin het ritme van de ijstijden veranderde. Tussen 1,2 miljoen en 900.000 jaar geleden werden cycli van zo’n 41.000 jaar geleidelijk vervangen door cycli van ongeveer 100.000 jaar. Onderzoekers willen begrijpen hoe dat kwam.

Zee-ijs door de seizoenen heen

Ronde schijven jong zee-ijs, ook pannenkoekenijs genoemd, aan het begin van de winter.
Ronde schijven jong zee-ijs, ook pannenkoekenijs genoemd, aan het begin van de winter.

Zee-ijs bestaat uit bevroren zeewater. Het groeit in de herfst en winter rond het continent en smelt in de zomer bijna volledig weg. Met doorgaans ongeveer één meter is het veel dunner dan de ijskap op het land.

De jaarlijkse verandering is een van de grootste seizoensschommelingen op aarde. In september of oktober is er het meeste zee-ijs, gemiddeld zo’n 18,7 miljoen km² in de periode 1981–2010. Het minimum in februari of maart bedroeg gemiddeld ongeveer 2,8 miljoen km². Volgens het NSIDC kwam het maximum in 2025 uit op 17,81 miljoen km² en het minimum op 1,98 miljoen.

Tot 2015 schommelde de oppervlakte Antarctisch zee-ijs van jaar tot jaar, met een lichte stijging en een recordmaximum in 2014. Sinds 2016 bleef ze bijna altijd onder het gemiddelde. De laagste waarden werden in 2023 gemeten. Keizerspinguïns brengen op het zee-ijs hun jongen groot. Er groeien ook algen die krill tot voedsel dienen.

Bekijk ook: Permafrost: bodem die het hele jaar bevroren blijft: de bevroren bodem in het noordpoolgebied en in het hooggebergte, en wat er verandert als die ontdooit.

Veelgestelde vragen

Hoeveel ijs ligt er op Antarctica?

Ongeveer 27 miljoen km³ volgens het Bedmap3-onderzoek uit 2025. Het is de grootste ijsmassa op aarde.

Hoe dik is het ijs van Antarctica?

Met de drijvende ijsplaten meegerekend ongeveer 1,9 kilometer gemiddeld. Boven land is het gemiddeld 2,1 kilometer dik. De grootste gemeten dikte bedraagt 4.757 meter.

Hoeveel zou de zeespiegel stijgen als het Antarctische ijs smolt?

Met ongeveer 58 meter als de hele ijskap zou smelten. Zoiets gebeurt niet in enkele eeuwen. Het gedeeltelijke ijsverlies, vooral in West-Antarctica, baart onderzoekers wel zorgen.

Wat is een ijsplaat?

Het deel van de ijskap dat vanaf het vasteland over zee uitsteekt en blijft drijven. De grootste is de Rossijsplaat, met ongeveer 473.000 km².

Wat gebeurde er met de Larsen B-ijsplaat?

Ze viel tussen januari en maart 2002 uiteen en verloor in iets meer dan een maand ongeveer 3.250 km². Tijdens de voorafgaande warme zomers hadden zich boven op het ijs smeltwatermeren gevormd.

Waarom wordt de Thwaitesgletsjer de ‘doemdaggletsjer’ genoemd?

Hij bevat genoeg ijs om de zeespiegel ongeveer 65 centimeter te doen stijgen en verliest snel ijs doordat oceaanwater hem van onderen doet smelten. De bijnaam komt uit de pers. Wetenschappers spreken liever over de risico’s en de snelheid waarmee de gletsjer zich terugtrekt.

Hoe krijgen ijsbergen hun naam?

Grote Antarctische ijsbergen krijgen van het Amerikaanse National Ice Center een letter van A tot D voor het deel van het continent waar ze ontstonden, plus een nummer.

Wat is het Vostokmeer?

Het grootste van de 675 bekende meren onder het Antarctische ijs. Het beslaat ongeveer 12.500 km² en ligt onder bijna vier kilometer ijs.

Hoe oud is het oudste ijs dat op Antarctica is opgeboord?

Het ijs van Beyond EPICA is minstens 1,2 miljoen jaar oud. In januari 2025 bereikte de boring op Little Dome C het gesteente.

Wat is het verschil tussen zee-ijs en een ijskap?

Zee-ijs is bevroren zeewater. Het is doorgaans ongeveer een meter dik, groeit in de winter en smelt in de zomer. Een ijskap ontstaat op het land uit opeengepakte sneeuw en kan kilometers dik zijn.

Neemt het zee-ijs rond Antarctica af?

Volgens het NSIDC ligt de oppervlakte sinds 2016 vrijwel altijd onder het gemiddelde van 1981–2010. In 2023 werden recordminima bereikt. Voordien schommelde de oppervlakte jaarlijks, met een lichte stijging tot het recordmaximum in 2014.