Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Het klimaat van Antarctica

Waarom is Antarctica de koudste, droogste en winderigste plek op aarde? Ontdek hoe het weer op de hoogvlakte en het schiereiland verschilt en hoe de zomer en de lange winter verlopen.

Delen: WhatsApp

Waarom het er zo koud is

De laagstaande zon werpt strijklicht over de sneeuw op de Antarctische hoogvlakte.
De laagstaande zon werpt strijklicht over de sneeuw op de Antarctische hoogvlakte.

Drie factoren verklaren de kou op Antarctica. De eerste is de breedtegraad. Dicht bij de pool staat de zon zelfs in de zomer laag boven de horizon en valt het licht schuin in. In de winter verdwijnt de zon weken of maanden uit het zicht.

De tweede factor is de hoogte. Een groot deel van de hoogvlakte ligt boven 3.000 meter. Hoe hoger u komt, hoe kouder het wordt. Het ijs zelf is de derde factor. De witte sneeuw kaatst het grootste deel van het zonlicht terug de ruimte in.

De Zuidelijke Oceaan en de Antarctische circumpolaire stroom houden warmere lucht en warmer water uit het noorden op afstand. Daardoor is het op de Zuidpool veel kouder dan op de Noordpool. Die laatste ligt op een met ijs bedekte oceaan, ongeveer op zeeniveau.

De koudste metingen

Het met ijs bedekte station Vostok, hoog op de Oost-Antarctische hoogvlakte.
Het met ijs bedekte station Vostok, hoog op de Oost-Antarctische hoogvlakte.

Op 21 juli 1983 wees de thermometer in het station Vostok −89,2 °C aan. Dat is de laagste luchttemperatuur die ooit aan het aardoppervlak met een thermometer is gemeten. De Wereld Meteorologische Organisatie erkent die meting als het officiële wereldrecord.

Volgens satellietmetingen kan het op de hoogvlakte nog kouder worden. In 2018 vond een onderzoeksteam onder leiding van het NSIDC zo’n 100 plaatsen waar het sneeuwoppervlak ongeveer −98 °C bereikte. Ze lagen in ondiepe kommen boven 3.800 meter, tussen Dome A en Dome F. Voor het officiële record telt de luchttemperatuur. Die bedroeg daar naar schatting −94 °C.

Over het hele jaar bedraagt de gemiddelde temperatuur ongeveer −55 °C in Vostok en −49 °C op de Zuidpool. Aan de kust ligt het jaargemiddelde doorgaans tussen −10 en −20 °C.

De hoogste gemeten temperaturen

De basis Esperanza op de punt van het Antarctisch Schiereiland, met rotsen die in de zomer sneeuwvrij zijn.
De basis Esperanza op de punt van het Antarctisch Schiereiland, met rotsen die in de zomer sneeuwvrij zijn.

Het warmterecord voor het vasteland en de nabijgelegen eilanden bedraagt 18,3 °C. Die temperatuur werd op 6 februari 2020 gemeten op de Argentijnse basis Esperanza, op de punt van het schiereiland. Voor het hele gebied ten zuiden van 60° zuiderbreedte ligt het record op 19,8 °C, gemeten op 30 januari 1982 op Signy, een van de Zuidelijke Orkneyeilanden.

Bij zulke pieken speelt de föhn een rol. Lucht stijgt langs de bergen van het schiereiland op, verliest vocht en daalt aan de andere kant droger en warmer weer af. In een paar uur kan de temperatuur meerdere graden stijgen.

In het binnenland is warmte betrekkelijk. Op de Zuidpool is −12,3 °C de hoogste temperatuur ooit gemeten, op 25 december 2011.

Het droogste continent

Fijne, droge poedersneeuw waait over het harde ijsoppervlak.
Fijne, droge poedersneeuw waait over het harde ijsoppervlak.

Hoewel Antarctica het grootste deel van het zoete water op aarde bevat, is het een woestijn. De ijskoude lucht kan weinig waterdamp vasthouden. In het binnenland regent of sneeuwt het nauwelijks. Op de hoogvlakte levert de sneeuw van een heel jaar minder dan 5 centimeter water op, op de Zuidpool ongeveer 6 tot 8 centimeter.

Volgens de British Antarctic Survey komt de sneeuwval over het hele continent gemiddeld overeen met ongeveer 15 centimeter regen per jaar. Aan de kust valt meer neerslag. Het schiereiland is het vochtigste deel. Daar sneeuwt het vaak en kan het in de zomer zelfs regenen.

In het binnenland ontstaan sneeuwkristallen vaak rechtstreeks in de heldere lucht. De piepkleine kristallen schitteren in het zonlicht. Dat verschijnsel heet diamantstof.

De katabatische wind

Harde wind jaagt de sneeuw laag over de grond aan de Antarctische kust.
Harde wind jaagt de sneeuw laag over de grond aan de Antarctische kust.

Op de hoogvlakte koelt lucht die met het ijs in aanraking komt af. De zwaardere lucht stroomt langs de helling van de ijskap naar de kust. Zo ontstaat een katabatische wind of valwind. Waar valleien en baaien de luchtstroom samenbrengen, kan hij orkaankracht bereiken.

Kaap Denison aan de Commonwealthbaai in Oost-Antarctica is op zeeniveau de winderigste plek. De hoogste windsnelheid van de dag bedraagt er over een heel jaar gemiddeld 71 km/u. Windstoten halen meer dan 200 km/u. De expeditie van Douglas Mawson verbleef er in 1912 en 1913 en noemde de plek de thuisbasis van de sneeuwstorm.

Boven op de hoogvlakte, ver van de hellingen, waait het veel minder hard. Op Dome C, waar het station Concordia ligt, bedraagt de gemiddelde windsnelheid in de winter ongeveer 10 km/u.

De droge valleien van McMurdo

De Droge Valleien van McMurdo, met kale bruine rotsen tussen besneeuwde bergen.
De Droge Valleien van McMurdo, met kale bruine rotsen tussen besneeuwde bergen.

De Droge Valleien van McMurdo liggen in Victorialand bij de Rosszee. Met ongeveer 4.800 km² vormen ze het grootste ijsvrije gebied van Antarctica. De omringende bergen houden de gletsjers tegen en de valwind laat de weinige sneeuw die er valt weer verdwijnen.

De jaarlijkse sneeuwval levert omgerekend ongeveer 5 centimeter water op. Op de valleibodem ligt de gemiddelde luchttemperatuur over het jaar tussen −15 en −30 °C. In de zomer schommelt ze rond het vriespunt. Dan smelt er genoeg gletsjerijs om beekjes te voeden die enkele weken per jaar stromen.

Sommige meren zijn erg zout en ook in de zomer blijft er ijs op liggen. Bij de Bloedwaterval stroomt ijzerrijk water uit de Taylorgletsjer. Zodra het in contact komt met lucht, kleurt het rood. Omdat de valleien aan het oppervlak van Mars doen denken, worden er toestellen voor ruimtemissies getest.

Het klimaat op de hoogvlakte en op het schiereiland

Lage wolken boven de bergen van het Antarctisch Schiereiland en een ijsvrije zee in de zomer.
Lage wolken boven de bergen van het Antarctisch Schiereiland en een ijsvrije zee in de zomer.

Op de Oost-Antarctische hoogvlakte heerst het meest extreme klimaat. De lucht is er erg droog, de hemel vaak helder. In de winter zakt de temperatuur onder −60 °C en in de zomer ligt ze rond −30 °C. Door de lage luchtdruk voelt de hoogte voor het lichaam nog groter aan.

Aan de kust is het minder koud en vaker bewolkt. Er komen harde wind en sneeuwstormen voor. Het schiereiland ligt noordelijker, omringd door zee, en heeft het zachtste klimaat. In de zomer ligt de temperatuur meestal tussen 0 °C en enkele graden erboven. In de winter ligt het maandgemiddelde doorgaans tussen −5 en −15 °C.

In de tweede helft van de 20ste eeuw warmde het schiereiland sneller op dan de meeste andere gebieden op het zuidelijk halfrond. Bij het voormalige station Faraday, nu Vernadsky, steeg de gemiddelde jaartemperatuur in 50 jaar met ongeveer 3 °C. Meer over die opwarming en de gevolgen leest u in ‘Antarctica en het klimaat op aarde’.

De seizoenen

Verlichte ramen van een onderzoeksstation in het donker van de poolwinter.
Verlichte ramen van een onderzoeksstation in het donker van de poolwinter.

Antarctica kent een korte zomer en een lange winter. De zomer duurt van december tot februari. In een groot deel van het continent schijnt de zon dan de klok rond. Oktober, november en maart zijn overgangsmaanden.

De winter duurt van april tot september. In het binnenland daalt de temperatuur in de herfst snel. Daarna verandert ze nauwelijks tot de zon terugkeert. Er springt geen koudste maand uit. Meteorologen noemen dit een kernloze winter.

Bijna al het veldonderzoek en de aanvoer van mensen en voorraden vinden in de zomer plaats. Tijdens de winter sluiten de duisternis, de kou en het zee-ijs de meeste stations maandenlang af van de buitenwereld. In ‘Licht en hemel op Antarctica’ leest u hoe het licht door het jaar heen verandert. De pagina over de seizoenen in ‘De aarde en toerisme’ legt uit hoe seizoenen ontstaan.

Veelgestelde vragen

Wat is de koudste plek op aarde?

Op de Oost-Antarctische hoogvlakte. In Vostok werd in 1983 het officiële luchttemperatuurrecord van −89,2 °C gemeten. Tussen Dome A en Dome F maten satellieten op enkele plaatsen een sneeuwtemperatuur van ongeveer −98 °C.

Wat is de gemiddelde temperatuur op Antarctica?

Dat hangt af van de plaats. Het jaargemiddelde ligt rond −55 °C in Vostok, rond −49 °C op de Zuidpool en tussen −10 en −20 °C langs het grootste deel van de kust.

Wat is de hoogste temperatuur die ooit op Antarctica is gemeten?

Op de basis Esperanza, op het schiereiland, werd op 6 februari 2020 een temperatuur van 18,3 °C gemeten. Voor het hele gebied ten zuiden van 60° zuiderbreedte is het record 19,8 °C, gemeten in 1982 op Signy.

Waarom geldt Antarctica als een woestijn?

Heel koude lucht bevat weinig vocht, waardoor het in het binnenland nauwelijks sneeuwt. Op de hoogvlakte komt de sneeuw van een heel jaar overeen met minder dan 5 centimeter regen.

Regent het op Antarctica?

In het binnenland regent het niet. Op het schiereiland en langs delen van de kust kan in de zomer regen vallen wanneer de temperatuur boven 0 °C komt.

Wat is een katabatische wind?

Koude, zware lucht stroomt van de hoogvlakte langs de ijskap naar de kust. In valleien en baaien kan die valwind sterk aan kracht winnen.

Waar op aarde waait het het hardst?

Op zeeniveau is dat kaap Denison aan de Commonwealthbaai op Antarctica. De dagelijkse maximumsnelheid van de wind bedraagt er over een jaar gemiddeld 71 km/u. Windstoten halen meer dan 200 km/u.

Wat zijn de droge valleien van McMurdo?

De Droge Valleien van McMurdo in Victorialand vormen met ongeveer 4.800 km² het grootste ijsvrije gebied van Antarctica. Er valt nauwelijks sneeuw. Het landschap bestaat uit rotsen, zand en bevroren meren.

Wanneer is het zomer op Antarctica?

Van december tot februari. Oktober, november en maart zijn overgangsmaanden. De winter duurt van april tot september.

Waarom is het op de Zuidpool kouder dan op de Noordpool?

De Zuidpool ligt op een met ijs bedekt continent, op 2.835 meter hoogte. De Noordpool ligt ongeveer op zeeniveau, op een bevroren oceaan die meer warmte vasthoudt.