Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Het zuidpoolcontinent en het klimaat op aarde

Hoe beïnvloedt Antarctica het klimaat op aarde? Satellieten, schepen en meetstations brengen veranderingen in het ijs, de oceaan en de ozonlaag in beeld.

Delen: WhatsApp

Hoe Antarctica het wereldklimaat regelt

Antarctica vanuit de ruimte, wit tegen de donkere oceaan.
Antarctica vanuit de ruimte, wit tegen de donkere oceaan.

Antarctica verliest meer warmte aan de ruimte dan het van de zon ontvangt. De witte sneeuw kaatst het meeste licht terug, de lucht is erg droog en de hoogvlakte ligt hoog. Zo koelt het zuidelijk halfrond vooral hier af. Ook de kouderecords van de aarde staan er op naam van meetstations. U vindt ze in ‘De uitersten van de aarde’.

Het temperatuurverschil tussen Antarctica en de tropen drijft winden en zeestromingen aan die warmte van de evenaar naar hoge breedtegraden brengen. Ook de westenwinden die rond het continent waaien, over een oceaan waar geen land in de weg ligt, maken deel uit van dit systeem.

Veranderingen op Antarctica hebben daardoor verre gevolgen. Ze beïnvloeden de oceaanstromingen, de zeespiegel langs alle kusten en het weer op de zuidelijke continenten.

Het ijs en de zeespiegel

Het front van een gletsjer die in zee uitmondt, met losse ijsbergen in het water.
Het front van een gletsjer die in zee uitmondt, met losse ijsbergen in het water.

Volgens Bedmap3, het in 2025 gepubliceerde onderzoek onder leiding van de British Antarctic Survey, bevat de Antarctische ijskap ongeveer 27 miljoen kubieke kilometer ijs. Als al dat ijs zou smelten, zou de zeespiegel ongeveer 58 meter stijgen. De verwachtingen van het IPCC voor deze eeuw liggen daar ver onder. Het cijfer geeft aan hoeveel water in het ijs is opgeslagen.

Vooral ijs dat op het land rust, doet de zee stijgen wanneer het smelt. Zee-ijs en ijsplaten drijven al en veranderen het waterpeil nauwelijks, net als een ijsblokje in een glas. IJsplaten remmen wel de gletsjers erachter af. Vallen ze uiteen, dan stromen die gletsjers sneller naar zee. Meer daarover leest u in Het ijs van Antarctica.

Het meeste ijs ligt in Oost-Antarctica, grotendeels op rots boven zeeniveau. In West-Antarctica rust veel ijs op een rotsbodem onder zeeniveau. Daardoor is het kwetsbaarder voor warmer oceaanwater.

IJsverlies gemeten met satellieten

Twee satellieten volgen elkaar in een baan om de aarde.
Twee satellieten volgen elkaar in een baan om de aarde.

De GRACE-satellieten van de NASA en de Duitse ruimtevaartorganisatie maten van 2002 tot 2017 kleine veranderingen in de zwaartekracht van de aarde. Sinds 2018 zet GRACE Follow-On de metingen voort. Daaruit blijkt hoeveel ijs Antarctica wint of verliest. Volgens de NASA verloor het continent van 2002 tot 2025 gemiddeld zo’n 135 miljard ton ijs per jaar. Daardoor steeg de zeespiegel jaarlijks met ongeveer 0,4 millimeter.

Het ijsverlies verschilt per gebied. West-Antarctica en het Antarctisch Schiereiland verliezen ijs, vooral bij de Pine Island- en Thwaitesgletsjer, die uitmonden in de Amundsenzee. Delen van Oost-Antarctica wonnen door extra sneeuwval wat ijsmassa, te weinig om het verlies elders te compenseren.

IMBIE, een internationale groep die satellietmetingen vergelijkt, berekende in 2018 dat Antarctica tussen 1992 en 2017 ongeveer 2.700 miljard ton ijs verloor. Dat komt overeen met een zeespiegelstijging van 7,6 millimeter. Vanaf 2012 verdrievoudigde het jaarlijkse verlies.

De cijfers verschillen naargelang van de meetmethode en de bestudeerde periode. Ook de hoeveelheid sneeuw wisselt van jaar tot jaar. Alle meetreeksen tonen dat Antarctica de afgelopen decennia ijs heeft verloren.

Zee-ijs en recente records

Losse schotsen zee-ijs bedekken de zee tot aan de horizon.
Losse schotsen zee-ijs bedekken de zee tot aan de horizon.

Het zee-ijs rond Antarctica groeit en krimpt elk jaar. Volgens het Amerikaanse sneeuw- en ijsdatacentrum NSIDC bedroeg de gemiddelde oppervlakte van 1981 tot 2010 in september ongeveer 18,7 miljoen vierkante kilometer. In februari bleef daar zo’n 2,8 miljoen van over.

Tot 2015 bleef de oppervlakte stabiel en nam ze zelfs licht toe, terwijl het zee-ijs in het noordpoolgebied afnam. Vanaf 2016 zette een daling in. Op 21 februari 2023 bedroeg het minimum 1,79 miljoen vierkante kilometer, de laagste waarde sinds de eerste satellietmetingen in 1978. Ook het maximum in september 2023 was het laagste ooit gemeten.

De minima van 2022, 2024 en 2025 deelden met ongeveer 1,98 miljoen vierkante kilometer de op één na laagste plaats. Op 26 februari 2026 lag het minimum met zo’n 2,58 miljoen hoger, maar nog onder het gemiddelde.

Onderzoekers gaan nog na hoe groot de rol is van warmer water onder het oceaanoppervlak, wind en natuurlijke schommelingen. Bij minder zee-ijs neemt de oceaan meer zonnewarmte op. Ook ijsplaten en kolonies keizerspinguïns verliezen beschutting. Die pinguïns hebben het zee-ijs nodig om hun jongen groot te brengen.

Het gat in de ozonlaag

Kleurenkaart van het zuidelijk halfrond met het ozongat als blauwe vlek boven Antarctica.
Kleurenkaart van het zuidelijk halfrond met het ozongat als blauwe vlek boven Antarctica.

De ozonlaag bevindt zich op ongeveer 15 tot 35 kilometer hoogte en houdt een deel van de ultraviolette zonnestraling tegen. In mei 1985 publiceerden Joe Farman, Brian Gardiner en Jonathan Shanklin van de British Antarctic Survey metingen van het Halley-station. Elke zuidelijke lente bleek de hoeveelheid ozon boven Antarctica sterk te dalen.

De oorzaak ligt bij chloor en broom uit stoffen zoals cfk’s, vroeger gebruikt in koelkasten, spuitbussen en schuimproducten. In de poolwinter vormen zich door de extreme koude wolken in de stratosfeer. Als de zon in september en oktober terugkeert, breken chemische reacties in die wolken ozon af. Zo ontstaat het ozongat in de zuidelijke lente en sluit het tegen het einde van het jaar.

Het Protocol van Montreal van 16 september 1987 leidde tot de geleidelijke uitfasering van die stoffen. Het is een van de weinige verdragen die alle landen hebben bekrachtigd.

Volgens de NASA en de NOAA was het ozongat van 2025 het vijfde kleinste sinds 1992. Van 7 september tot 13 oktober bedroeg de gemiddelde oppervlakte 18,71 miljoen vierkante kilometer. Het gat begon bijna drie weken vroeger te verdwijnen dan gebruikelijk in het voorgaande decennium. Als de huidige regels van kracht blijven, verwacht de Wereld Meteorologische Organisatie dat de ozonlaag boven Antarctica omstreeks 2066 weer het niveau van 1980 bereikt.

De stromingen in de Zuidelijke Oceaan

Kaart van de Zuidelijke Oceaan met pijlen die de stroming rond Antarctica aangeven.
Kaart van de Zuidelijke Oceaan met pijlen die de stroming rond Antarctica aangeven.

De Antarctische circumpolaire stroom loopt van west naar oost rond Antarctica zonder op land te stuiten. Zo verbindt hij de Atlantische, Indische en Stille Oceaan en houdt hij het warmere water uit het noorden grotendeels op afstand. Meer daarover leest u in Geografie van Antarctica.

Wanneer zeewater aan de kust bevriest, blijft het zout achter in het omringende water. Dat wordt zwaarder en zinkt. Dit koude, zoute Antarctische bodemwater verspreidt zich over de oceaanbodem tot op het noordelijk halfrond. Het drijft een circulatie aan die er eeuwen over doet om de aarde rond te gaan.

De Zuidelijke Oceaan slaat ook warmte en koolstof op. Volgens onderzoek met metingen en modellen omvat het gebied ten zuiden van 30 graden zuiderbreedte ongeveer 30 procent van het oceaanoppervlak. Het is goed voor zo’n 40 procent van de door mensen uitgestoten CO₂ die de oceanen opnemen en voor ongeveer drie vierde van de extra warmte die ze vasthouden.

Daarom volgen onderzoekers veranderingen in de hoeveelheid ijs en zoet water aan de Antarctische kust nauwgezet. Die kunnen de vorming van bodemwater en de kracht van de oceaancirculatie beïnvloeden.

Wat we uit het verleden kunnen afleiden

Fossiel van een blad in donker gesteente uit Antarctica.
Fossiel van een blad in donker gesteente uit Antarctica.

Antarctica is niet altijd ijskoud geweest. Ongeveer 90 miljoen jaar geleden groeide er bos bij de Zuidpool. Op het continent zijn fossielen van dinosauriërs, planten en buideldieren gevonden.

Ongeveer 34 miljoen jaar geleden begon blijvend ijs het continent te bedekken. Het CO₂-gehalte van de lucht daalde en tussen Antarctica, Zuid-Amerika en Australië ontstonden zeestraten. De circumpolaire stroom kon Antarctica zo afzonderen van warmer water.

Uit ijskernen blijkt dat het CO₂-gehalte van de lucht de voorbije 800.000 jaar met de ijstijden mee schommelde tussen ongeveer 180 en 300 deeltjes per miljoen. Volgens de NOAA lag het wereldgemiddelde in 2024 boven de 420 deeltjes per miljoen.

Hoe lees je de cijfers?

Automatisch weerstation met zonnepaneel op het ijs.
Automatisch weerstation met zonnepaneel op het ijs.

Nieuwe metingen verfijnen de cijfers over Antarctica, en de waarden verschillen sterk van jaar tot jaar. Een zomer met weinig zee-ijs of een jaar met veel sneeuw volstaat niet om een trend vast te stellen. Daarvoor zijn meetreeksen over tientallen jaren nodig.

Voor zee-ijs begonnen de satellietmetingen in 1978. De hoogte van de ijskap wordt sinds de vroege jaren negentig vanuit de ruimte gemeten. Om natuurlijke schommelingen te onderscheiden van opwarming door menselijk handelen combineren wetenschappers die reeksen met ijskernen, sedimenten van de zeebodem en modellen.

Veelgebruikte gegevens zijn openbaar en komen van de NASA, de NOAA, het NSIDC, de British Antarctic Survey en de Wereld Meteorologische Organisatie. De rapporten van het IPCC bundelen gepubliceerd onderzoek uit de hele wereld.

Veelgestelde vragen

Verliest Antarctica ijs?

Ja. Volgens de NASA verloor Antarctica op basis van GRACE-metingen tussen 2002 en 2025 gemiddeld zo’n 135 miljard ton ijs per jaar. Het verlies deed zich vooral voor in West-Antarctica en op het Antarctisch Schiereiland.

Hoeveel draagt het Antarctische ijs bij aan de zeespiegelstijging?

Volgens de internationale onderzoeksgroep IMBIE deed het Antarctische ijsverlies de zeespiegel tussen 1992 en 2017 met ongeveer 7,6 millimeter stijgen. Voor 2002 tot 2025 berekent de NASA een bijdrage van zo’n 0,4 millimeter per jaar.

Neemt de Zuidelijke Oceaan koolstofdioxide op?

Ja. Volgens metingen en modellen neemt het gebied ten zuiden van 30 graden zuiderbreedte ongeveer 40 procent op van de door mensen uitgestoten CO₂ die in zee terechtkomt, en zo’n drie vierde van de extra warmte die de oceanen opslaan.

Bestaat het gat in de ozonlaag nog?

Ja. Het ontstaat jaarlijks tussen augustus en december boven Antarctica, maar neemt op langere termijn af. Volgens de NASA en de NOAA was het gat van 2025 het vijfde kleinste sinds 1992.

Wanneer zal het gat in de ozonlaag zich herstellen?

Volgens de Wereld Meteorologische Organisatie kan de ozonlaag boven Antarctica rond 2066 weer het niveau van 1980 bereiken als landen het Protocol van Montreal blijven naleven.

Waarom bevindt het ozongat zich boven Antarctica?

Door de extreme winterkou ontstaan in de polaire stratosfeer wolken waarin chloor en broom uit cfk’s actief worden. Wanneer de zon in de lente terugkeert, breken chemische reacties ozon af.

Wie ontdekte het gat in de ozonlaag?

Joe Farman, Brian Gardiner en Jonathan Shanklin van de British Antarctic Survey ontdekten het aan de hand van metingen van het Halley-station. Hun onderzoek verscheen in mei 1985.

Wat is Antarctisch bodemwater?

Het is het zeer koude, zoute water dat aan de Antarctische kust ontstaat wanneer de zee bevriest. Het zinkt en verspreidt zich over de oceaanbodem. Zo drijft het een wereldwijde oceaancirculatie aan.

Waren er ooit bossen op Antarctica?

Ja. Zo’n 90 miljoen jaar geleden groeide er bos bij de Zuidpool. Pas ongeveer 34 miljoen jaar geleden begon er blijvend ijs te ontstaan.

Hoe meten satellieten het ijsverlies op Antarctica?

De satellieten van GRACE en GRACE Follow-On meten kleine veranderingen in de zwaartekracht die samenhangen met de ijsmassa. Andere satellieten meten de hoogte van het oppervlak en de snelheid van gletsjers.