Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Licht en hemel boven Antarctica

Waarom gaat de zon er ’s zomers niet onder en komt ze ’s winters niet op? Ontdek hoe lang de pooldag per breedtegraad duurt, wanneer het zuiderlicht verschijnt en waarom astronomen het plateau opzoeken.

Delen: WhatsApp

Waarom de zon boven de horizon blijft

Midden in de Antarctische zomernacht staat de zon laag boven de ijzige horizon.
Midden in de Antarctische zomernacht staat de zon laag boven de ijzige horizon.

De aardas helt ongeveer 23,4 graden ten opzichte van de loodlijn op het baanvlak rond de zon. Tussen september en maart helt het zuidelijk halfrond naar de zon en blijft het rond de Zuidpool hele etmalen licht terwijl de aarde draait. Tussen maart en september is het omgekeerd.

De zuidpoolcirkel ligt bij 66,5° zuiderbreedte. Ten zuiden ervan is er rond de zonnewende van december minstens één dag waarop de zon niet ondergaat, en rond de zonnewende van juni minstens één dag waarop ze niet opkomt.

De atmosfeer buigt zonlicht af. Daardoor is de zonneschijf nog zichtbaar als ze al iets onder de horizon staat. De middernachtzon komt daardoor ook net ten noorden van de poolcirkel voor en duurt iets langer dan uit de meetkunde alleen volgt.

De duur van pooldag en poolnacht per breedtegraad

Grafiek van de uren zonlicht door het jaar heen op de zuidpoolcirkel, in McMurdo en op de Zuidpool.
Grafiek van de uren zonlicht door het jaar heen op de zuidpoolcirkel, in McMurdo en op de Zuidpool.

Hoe verder zuidwaarts u gaat, hoe langer de pooldag en de poolnacht duren. Op de poolcirkel is dat telkens ongeveer één etmaal rond de zonnewende. Op de noordpunt van het Antarctisch Schiereiland, ten noorden van de cirkel, gaat de zon dagelijks onder, maar zijn de decembernachten kort en licht.

Op het station McMurdo, op 77,8° zuiderbreedte, duurt de middernachtzon ongeveer van eind oktober tot eind februari en de poolnacht van eind april tot eind augustus. Tussen die perioden van elk zo’n vier maanden liggen weken waarin de zon opkomt en ondergaat.

Op de Zuidpool komt de zon één keer per jaar op en gaat ze één keer onder. Na de equinox van september beschrijft ze dagelijks een kring op vrijwel gelijke hoogte. In december bereikt ze ongeveer 23 graden. Rond de equinox van maart gaat ze onder en volgen ongeveer zes maanden zonder zon.

Wekenlange schemering

Blauwe en oranje schemering boven het poolijs nadat de zon onder de horizon is gezakt.
Blauwe en oranje schemering boven het poolijs nadat de zon onder de horizon is gezakt.

Aan de polen stijgt en zakt de zon heel geleidelijk. Haar baan loopt bijna evenwijdig met de horizon. Daardoor duurt de schemering, de periode waarin de zon al onder de horizon staat maar de hemel nog licht is, verscheidene weken.

Na zonsondergang in maart duurt het op de Zuidpool ongeveer anderhalve maand voor het volledig donker is. Dan staat de zon meer dan achttien graden onder de horizon. Ook voor de zonsopgang van september keert het licht geleidelijk terug.

Voor mensen die op een station overwinteren bepalen die lichtfasen het jaarritme. Midwinter, de zonnewende van juni, is de belangrijkste feestdag. De stations vieren hem met een bijzonder avondmaal en wisselen groeten uit.

Leven tijdens de poolnacht

Leden van een winterploeg lopen met lampen tussen de donkere stationsgebouwen.
Leden van een winterploeg lopen met lampen tussen de donkere stationsgebouwen.

Tijdens de donkere poolnacht geven alleen de maan, de sterren en het poollicht nog natuurlijk licht. Op de stations in het binnenland beperkt men buitenwerk tot het noodzakelijke. Medewerkers dragen kleding voor extreme kou en gebruiken rood licht om de aan het donker gewende ogen en de telescopen zo weinig mogelijk te storen.

Zonder dag-nachtritme raakt de biologische klok ontregeld. De stations gebruiken fel kunstlicht, vaste eet- en slaaptijden en medische begeleiding. Op Concordia onderzoekt de Europese Ruimtevaartorganisatie de invloed van isolement en duisternis met het oog op lange ruimtereizen.

Ook dieren passen zich aan. De keizerspinguïn is de enige vogel die tijdens de Antarctische winter jongen grootbrengt. De mannetjes broeden in het donker en kruipen in groepen tegen elkaar om warmte te sparen. Lees er meer over bij Het leven in Antarctica.

Het zuiderlicht

Groene banden zuiderlicht boven een besneeuwd Antarctisch station.
Groene banden zuiderlicht boven een besneeuwd Antarctisch station.

Het zuiderlicht ontstaat wanneer deeltjes van de zonnewind langs het aardmagnetisch veld naar de omgeving van de zuidelijke magnetische pool bewegen en tegen gasdeeltjes botsen. De meest voorkomende kleur is groen. Die ontstaat bij zuurstof op zo’n honderd tot tweehonderd kilometer hoogte.

Het poollicht vormt een ring rond de magnetische pool bij de kust van Adélieland. Een groot deel van Antarctica ligt onder of bij die ring. Op veel heldere, donkere winteravonden kunnen de mensen op de stations het zuiderlicht zien.

Ook in de zomer ontstaat poollicht, maar door het aanhoudende zonlicht of de lichte hemel is het onzichtbaar. Bijna alleen wie er overwintert krijgt het te zien. Hoe het ontstaat en waar het elders voorkomt, leest u onder Noorderlicht en zuiderlicht in De aarde en het toerisme.

Halo’s, parelmoerwolken en luchtspiegelingen

Halo rond de zon met aan weerszijden een bijzon boven het Antarctische ijs.
Halo rond de zon met aan weerszijden een bijzon boven het Antarctische ijs.

IJskristallen in de koude lucht veroorzaken ongewone lichteffecten. Een halo is een lichtkring rond de zon of maan, gevormd wanneer het licht door zwevende ijskristallen gaat. Bijzonnen zijn heldere vlekken aan weerszijden van de zon.

Laat in de winter kunnen op vijftien tot 25 kilometer hoogte parelmoerwolken verschijnen. Ze ontstaan alleen bij extreme kou in de stratosfeer en spelen een rol bij de chemische reacties die het gat in de ozonlaag veroorzaken. Meer daarover staat in Antarctica en het klimaat op aarde.

Temperatuurverschillen tussen luchtlagen buigen het licht bij de horizon af. Door die luchtspiegelingen lijken ijsbergen en bergen te zweven of uitgerekt. Bij zonsopgang of zonsondergang is soms aan de rand van de zonneschijf een kortstondige groene flits te zien.

Een uitzonderlijke sterrenhemel

Sterren en de Melkweg boven het Antarctisch plateau in de winter.
Sterren en de Melkweg boven het Antarctisch plateau in de winter.

Het Antarctisch plateau biedt astronomen droge, koude, ijle lucht, weinig turbulentie, geen stadslicht en maandenlange duisternis. Nergens op aarde zit er minder waterdamp in de lucht. Waterdamp houdt een deel van het infrarood en de microgolven tegen.

Op Dome A, met 4.093 meter de hoogste plek van de ijskap, ligt het Chinese station Kunlun uit 2009. Onderzoekers noemden Dome A in 2020 de beste plek op aarde voor optische astronomie. Boven een luchtlaag van zo’n veertien meter is de turbulentie er zo gering dat sterren ongeveer twee keer zo scherp kunnen worden afgebeeld als in de beste observatoria op Hawaï en in Chili.

Op Dome C op 3.233 meter ligt Concordia, een Frans-Italiaans station dat in 2005 opende. Het is een van de weinige stations in het binnenland die het hele jaar bemand zijn. De winterploeg van zo’n dertien mensen blijft ongeveer negen maanden afgezonderd, zonder vluchten of nieuwe voorraden.

De telescopen van de Zuidpool

De schotel van de South Pole Telescope naast het station Amundsen-Scott.
De schotel van de South Pole Telescope naast het station Amundsen-Scott.

De South Pole Telescope bij het station Amundsen-Scott heeft een schotel van tien meter en is sinds 2007 in gebruik. Hij onderzoekt de kosmische achtergrondstraling, het oudste licht in het heelal, en maakt deel uit van de Event Horizon Telescope, het netwerk dat zwarte gaten in beeld bracht.

Onder het station ligt IceCube, een neutrino-observatorium in het ijs. Aan 86 kabels hangen 5.160 sensoren, op 1.450 tot 2.450 meter diepte. Samen bestrijken ze ongeveer een kubieke kilometer heel helder ijs. De bouw werd in december 2010 voltooid.

Neutrino’s gaan bijna overal ongehinderd doorheen. Bij een zeldzame botsing in het ijs kan een zwakke blauwe lichtflits ontstaan die de sensoren registreren. In 2017 ving IceCube een neutrino op dat aan het actieve sterrenstelsel TXS 0506+056, een blazar, werd gekoppeld. Voor het eerst werd zo een hoogenergetisch neutrino met een bekende bron aan de hemel in verband gebracht.

Veelgestelde vragen

Wat is de middernachtzon?

De zon blijft dan het hele etmaal boven de horizon. In Antarctica gebeurt dat tijdens de zuidelijke zomer ten zuiden van de poolcirkel.

Hoelang duurt de poolnacht op de Zuidpool?

Ongeveer zes maanden, van de equinox van maart tot die van september. Aan het begin en het einde zijn er weken van schemering.

Waarom komt de zon op de Zuidpool maar één keer per jaar op?

Door de schuine aardas helt de Zuidpool de ene helft van het jaar naar de zon en de andere helft ervan weg. De zon komt rond de equinox van september op en gaat rond die van maart onder.

Wanneer is het poolnacht in Antarctica?

In de winter op het zuidelijk halfrond, rond de junizonnewende. De poolnacht duurt aan de poolcirkel circa een dag, bij McMurdo circa vier maanden en op de Zuidpool ongeveer zes maanden.

Kunt u het zuiderlicht in Antarctica zien?

Een groot deel van Antarctica ligt onder de gordel van het zuiderlicht. Op heldere, donkere winternachten is het er vaak zichtbaar. In de zomer is de hemel te licht.

Wat vieren onderzoekers midden in de Antarctische winter?

Rond 21 juni vieren ze midwinter bij de zonnewende, de langste nacht. Het is de belangrijkste feestdag op de stations, met een bijzonder avondmaal en berichten tussen de bases.

Wat zijn parelmoerwolken?

Wolken met parelmoerkleuren op vijftien tot 25 kilometer hoogte in de stratosfeer. Ze ontstaan bij extreme kou en spelen een rol in de reacties die ozon afbreken.

Waarom is Antarctica geschikt voor sterrenkunde?

Het plateau heeft droge, koude en rustige lucht, geen stadsgloed en maandenlange duisternis. Dome A is genoemd als de beste plek op aarde voor optische astronomie.

Wat is IceCube?

Een neutrino-observatorium op de Zuidpool. De 5.160 sensoren bestrijken ongeveer één kubieke kilometer ijs op een diepte van 1.450 tot 2.450 meter.

Wat onderzoekt de South Pole Telescope?

De kosmische achtergrondstraling, het oudste licht uit het heelal. De tien meter brede schotel neemt ook deel aan het netwerk dat zwarte gaten in beeld bracht.