Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Geschiedenis en ontdekkingsreizen

Van een denkbeeldig zuidland op oude kaarten tot het Internationaal Geofysisch Jaar. Hoe zeevaarders het laatste continent in zicht kregen en Antarctica een plek voor wetenschappelijk onderzoek werd.

Delen: WhatsApp

Terra Australis op oude kaarten

Oude kaart waarop Terra Australis als een groot continent in het zuiden van de wereld is getekend.
Oude kaart waarop Terra Australis als een groot continent in het zuiden van de wereld is getekend.

Lang voor iemand Antarctica zag, stond er op kaarten al een zuidelijk continent. Griekse geografen stelden zich een landmassa voor als tegenwicht voor het bekende land in het noorden. In de middeleeuwen leefde dat idee voort onder de Latijnse naam Terra Australis Incognita, het onbekende zuidland.

In de zestiende eeuw tekenden cartografen als Gerardus Mercator en Abraham Ortelius een enorm denkbeeldig continent dat bijna het hele zuiden van hun kaarten innam, tot dicht bij Zuid-Amerika en Nieuw-Guinea. De atlas van Ortelius uit 1570 is een bekend voorbeeld.

Telkens wanneer zeevaarders verder naar het zuiden voeren zonder land te zien, kromp het continent op de kaarten. Sommigen beschouwden Vuurland als de punt ervan. Toen de Nederlandse zeevaarder Willem Schouten in 1616 om Kaap Hoorn voer, bleek Vuurland een eiland te zijn.

De naam gaat terug op het Griekse antarktikós, tegenover het noordpoolgebied. Arctisch komt van árktos, het Griekse woord voor beer. Het verwijst naar het gebied onder het sterrenbeeld van de Beer aan de noordelijke hemel.

James Cook en de zuidpoolcirkel

Achttiende-eeuws zeilschip tussen drijvende ijsschotsen op de Zuidelijke Oceaan.
Achttiende-eeuws zeilschip tussen drijvende ijsschotsen op de Zuidelijke Oceaan.

Op 17 januari 1773 staken de Resolution en de Adventure van de Britse zeevaarder James Cook als eerste schepen de zuidpoolcirkel over, op ongeveer 66,5° zuiderbreedte. Tijdens dezelfde reis, die duurde van 1772 tot 1775, voer Cook er nog twee keer over.

Op 71°10′ zuiderbreedte, verder zuidwaarts dan iemand tot dan toe was gekomen, hield zee-ijs hem tegen. Hij zou het continent tot op ongeveer 240 kilometer zijn genaderd zonder het te zien.

Cook besluit uit zijn reis dat eventueel land verder zuidwaarts met ijs bedekt en van weinig nut zou zijn. Zijn in 1777 gepubliceerde verslag beschreef de vele zeehonden op de zuidelijke eilanden. Het lokte jagers die enkele decennia later de Antarctische kusten bereikten.

1820, de eerste waarnemingen van het continent

IJskust vanaf zee met een vlakke, witte ijsplaat aan de horizon.
IJskust vanaf zee met een vlakke, witte ijsplaat aan de horizon.

In 1820 zagen drie expedities het continent, met enkele dagen of maanden verschil. Eind januari voer de Russische expeditie van Fabian von Bellingshausen en Michail Lazarev tot op circa 32 kilometer van de kust. Ze beschreef een ijsveld dat wordt geïdentificeerd als de Fimbul-ijsplaat bij Koningin Maudland.

Op 30 januari 1820 zag de Britse officier Edward Bransfield samen met kapitein William Smith het Trinityschiereiland, de noordpunt van het Antarctisch Schiereiland. In november zag ook de Amerikaanse robbenjager Nathaniel Palmer het schiereiland vanaf zijn kleine schip Hero.

Wie als eerste land zag, blijft omstreden. De scheepsjournalen beschrijven bergen en ijs op verschillende manieren. Alle drie de namen vindt u terug op de kaart, bij de Bellingshausenzee, de Straat Bransfield en Palmerland.

Ook de eerste landing op het vasteland is onzeker. De Amerikaanse robbenjager John Davis schreef dat hij in februari 1821 op het schiereiland aan land ging. Historici betwisten die lezing.

Robbenjagers en walvisvaarders

Roestige tanks van een voormalig walvisstation in een baai met donker zand.
Roestige tanks van een voormalig walvisstation in een baai met donker zand.

Kort na de eerste waarnemingen trokken tientallen schepen naar de Zuidelijke Shetlandeilanden voor de zuidelijke zeebeer. De pels bracht veel op in Europa, de Verenigde Staten en China. In enkele jachtseizoenen in de jaren 1820 verdwenen de kolonies bijna volledig.

Begin twintigste eeuw volgde de walvisvaart. In 1904 opende de Noor Carl Anton Larsen in Grytviken op Zuid-Georgia het eerste walvisstation op het land in de Zuidelijke Oceaan. Later kwamen er andere stations en fabrieksschepen die de dieren op volle zee verwerkten.

Van de populaties blauwe vinvissen, gewone vinvissen en bultruggen in de Zuidelijke Oceaan bleef een fractie over. De grootschalige commerciële jacht eindigde pas met het moratorium dat de Internationale Walvisvaartcommissie in 1982 goedkeurde. In 1994 werd de Zuidelijke Oceaan een walvisreservaat.

In Whalers Bay op Deception Island in de Zuidelijke Shetlandeilanden staan nog tanks en gebouwen van een oud walvisstation. Zulke historische sites zijn beschermd onder het Antarcticaverdrag.

Het heldentijdperk en de eerste overwinteringen

Houten hut van een vroegere expeditie op besneeuwde rotsen aan zee.
Houten hut van een vroegere expeditie op besneeuwde rotsen aan zee.

Historici spreken over het heldentijdperk van de late negentiende eeuw tot de vroege jaren twintig. Expedities kwamen met houten schepen, honden en sleeën en hadden vrijwel geen contact met de buitenwereld.

In 1898 raakte de Belgische Belgica van Adrien de Gerlache ingesloten door het ijs van de Bellingshausenzee. De bemanning overwinterde als eerste in het zuidpoolgebied. Aan boord waren de jonge Noor Roald Amundsen en de Amerikaanse arts Frederick Cook.

De door Britten gefinancierde expeditie van de Noor Carsten Borchgrevink overwinterde in 1899 als eerste op het continent zelf. De hutten bij Kaap Adare aan de Rosszee staan er nog en zijn als historische site beschermd.

Daarna volgden Robert Falcon Scott met de Discovery (1901–1904) en Ernest Shackleton met de Nimrod (1907–1909), die 88°23′ zuiderbreedte bereikte, ongeveer 180 kilometer van de pool. De Australiër Douglas Mawson verkende tussen 1911 en 1914 de kust ten zuiden van Australië.

Amundsen en Scott in de race naar de Zuidpool

Canvas tent met vlag op de vlakke, witte Zuidpoolhoogvlakte.
Canvas tent met vlag op de vlakke, witte Zuidpoolhoogvlakte.

In 1911 probeerden twee expedities de Zuidpool te bereiken. De Noor Roald Amundsen vertrok met vier metgezellen en tientallen sledehonden uit de Walvisbaai op de Ross-ijsplaat. De Brit Robert Falcon Scott vertrok van Kaap Evans op Ross Island met pony’s en motorsleeën. Op het laatste stuk trokken de mannen de sleeën zelf.

Op 14 december 1911 bereikte Amundsen de pool. Hij liet een tent achter die hij Polheim noemde, met een brief voor Scott. Zijn hele ploeg keerde terug naar de basis.

Scott en zijn vier metgezellen vonden op 17 januari 1912 de Noorse tent. Op de terugweg stierven ze alle vijf aan kou, honger en uitputting. Scott, Edward Wilson en Henry Bowers, de laatste drie, strandden op ongeveer achttien kilometer van een voorraaddepot. Hun tent met de lichamen en de dagboeken werd in november 1912 gevonden.

Het Amerikaanse station dat sinds 1956 op de Zuidpool actief is, draagt beider naam, Amundsen-Scott. U leest er meer over onder Wetenschap en onderzoeksstations.

Shackleton en de Endurance

Houten driemaster ingesloten in het zee-ijs van de Weddellzee.
Houten driemaster ingesloten in het zee-ijs van de Weddellzee.

In 1914 vertrok Ernest Shackleton om Antarctica te voet te doorkruisen, van de Weddellzee via de pool naar de Rosszee. De Endurance kwam in januari 1915 vast te zitten in het zee-ijs van de Weddellzee. Na maandenlang meedrijven werd het schip verbrijzeld. In november 1915 zonk het.

De 28 mannen kampeerden op het ijs tot het begon te breken. In drie sloepen bereikten ze Elephant Island in de Zuidelijke Shetlandeilanden. Shackleton en vijf metgezellen zeilden in de James Caird circa 1.300 kilometer naar Zuid-Georgia. Te voet staken ze de bergen over naar het walvisstation Stromness.

In augustus 1916 haalde de Chileense sleepboot Yelcho onder bevel van Luis Pardo de 22 achtergebleven mannen van Elephant Island. De voltallige bemanning van de Endurance overleefde het avontuur.

Op 5 maart 2022 vond de expeditie Endurance22 het wrak op 3.008 meter diepte, ruim vier zeemijl ten zuiden van de positie die kapitein Frank Worsley had genoteerd. De romp is goed bewaard en onder het Antarcticaverdrag beschermd als historische site. Onderzoekers mogen filmen en observeren zonder het wrak aan te raken.

Vliegtuigen, tractoren en de eerste oversteek

Historisch vliegtuig op ski’s op een ijsvlakte.
Historisch vliegtuig op ski’s op een ijsvlakte.

Na de Eerste Wereldoorlog veranderde het vliegtuig de verkenning van Antarctica. Op 29 november 1929 vloog de Amerikaan Richard Byrd over de Zuidpool. In de volgende decennia brachten luchtfoto’s kusten en bergen in kaart waar nog geen slee was gekomen.

De permanente aanwezigheid begon vroeg. Het Argentijnse station Orcadas op de Zuidelijke Orkneyeilanden is sinds februari 1904 onafgebroken in gebruik en is het oudste ten zuiden van 60° zuiderbreedte. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog bouwden meerdere landen bases op het schiereiland en de eilanden. De Amerikaanse operatie Highjump bracht in 1946 en 1947 duizenden mensen, schepen en vliegtuigen naar de kust.

De Britse Vivian Fuchs leidde de eerste oversteek over land met de Transantarctische Expeditie van het Gemenebest. Van de Weddellzee via de pool bereikte hij na 99 dagen op 2 maart 1958 de Rosszee. Vanuit de andere richting had de Nieuw-Zeelander Edmund Hillary brandstofdepots aangelegd. Hij bereikte op 4 januari 1958 de pool met landbouwtractoren.

Het Internationaal Geofysisch Jaar (1957–1958)

Onderzoeksstation uit de jaren vijftig met antennes en lage gebouwen in de sneeuw.
Onderzoeksstation uit de jaren vijftig met antennes en lage gebouwen in de sneeuw.

Van 1 juli 1957 tot 31 december 1958 namen onderzoekers uit 67 landen deel aan het Internationaal Geofysisch Jaar. Ze bestudeerden de aarde, de atmosfeer en de zon. Antarctica was een van de belangrijkste onderzoeksgebieden.

Twaalf landen bouwden of vergrootten stations op het vasteland en de eilanden. Daaronder waren het Amerikaanse station op de Zuidpool, het Sovjetstation Vostok op het plateau en het Britse Halley op de Brunt-ijsplaat. In Halley werd decennia later het gat in de ozonlaag ontdekt. U leest er meer over in Antarctica en het klimaat op aarde.

Midden in de Koude Oorlog werkten rivaliserende landen achttien maanden lang samen op het ijs. Dezelfde twaalf landen onderhandelden het verdrag dat ze in 1959 ondertekenden. Meer daarover leest u in Het Antarcticaverdrag.

In 1958 werd het Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) opgericht om de samenwerking voort te zetten. Het brengt onderzoekers die op het continent werken samen.

Veelgestelde vragen

Wie ontdekte Antarctica?

In 1820 zagen de Russische expeditie van Bellingshausen en Lazarev, de Brit Edward Bransfield en de Amerikaan Nathaniel Palmer vrijwel gelijktijdig het continent. Wie de eerste was, blijft onderwerp van discussie.

Wie bereikte als eerste de Zuidpool?

De Noor Roald Amundsen en vier metgezellen bereikten de pool op 14 december 1911. De Brit Robert Falcon Scott kwam 34 dagen later aan, op 17 januari 1912.

Wat gebeurde er met Scott na zijn aankomst op de Zuidpool?

Scott en zijn vier metgezellen stierven tussen februari en maart 1912 op de terugweg aan kou, honger en uitputting. Hun tent met de dagboeken werd in november 1912 gevonden.

Waar werd Shackletons schip Endurance teruggevonden?

Op 5 maart 2022 op de bodem van de Weddellzee, op 3.008 meter diepte. Het lag ruim vier zeemijl ten zuiden van de positie uit 1915. Het wrak is een beschermde historische site en aanraken is verboden.

Overleefde de bemanning van de Endurance?

Ja. Alle 28 mannen overleefden. Ze kampeerden op het ijs en bereikten Elephant Island in sloepen. Nadat Shackleton hulp op Zuid-Georgia had gehaald, volgde de redding in augustus 1916.

Wat was Terra Australis?

Een denkbeeldig continent dat geografen en cartografen sinds de oudheid in het zuiden tekenden. Reizen tussen de zestiende en achttiende eeuw toonden dat het zuidelijke vasteland kleiner was en verder naar het zuiden lag dan de kaarten aangaven.

Wie stak als eerste de zuidpoolcirkel over?

De Brit James Cook met de schepen Resolution en Adventure, op 17 januari 1773. Hij kreeg het vasteland niet te zien.

Wie overwinterde als eerste op Antarctica?

De bemanning van de Belgische Belgica, die in 1898 in het ijs vastzat, overwinterde als eerste in het zuidpoolgebied. De expeditie van Carsten Borchgrevink bracht in 1899 bij Kaap Adare de eerste winter op het vasteland door.

Wanneer werd Antarctica voor het eerst over land doorkruist?

Tussen november 1957 en maart 1958 trok de expeditie van Vivian Fuchs in 99 dagen van de Weddellzee via de Zuidpool naar de Rosszee.

Wat was het Internationaal Geofysisch Jaar?

In 1957 en 1958 bestudeerden wetenschappers uit 67 landen samen de aarde en de ruimte. Twaalf landen vestigden stations in Antarctica. Hun samenwerking leidde tot het Antarcticaverdrag van 1959.