Illustraties. De beelden in deze gids zijn gemaakt op basis van de echte locatie. Het zijn geen foto’s. Details kunnen afwijken van wat u ter plaatse ziet.

Het zuidpoolcontinent

Het Antarcticaverdrag

In 1959 spraken landen af Antarctica voor vreedzaam gebruik en wetenschap te bestemmen. Het continent heeft geen erkende eigenaar en sinds 1998 is mijnbouw er verboden.

Delen: WhatsApp

Washington in 1959

Tafel voor de ondertekening van een internationaal verdrag, met op de achtergrond vlaggen van meerdere landen.
Tafel voor de ondertekening van een internationaal verdrag, met op de achtergrond vlaggen van meerdere landen.

Op 1 december 1959 ondertekenden in Washington de twaalf landen die tijdens het Internationaal Geofysisch Jaar op Antarctica actief waren het verdrag. Het waren Zuid-Afrika, Argentinië, Australië, België, Chili, de Verenigde Staten, Frankrijk, Japan, Noorwegen, Nieuw-Zeeland, het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie.

Het verdrag trad op 23 juni 1961 in werking en geldt voor het hele gebied ten zuiden van 60° zuiderbreedte, met inbegrip van de ijsplaten. Het heeft geen einddatum.

Elke lidstaat van de Verenigde Naties kan toetreden. In april 2026 telde het verdrag 58 deelnemende landen, de verdragspartijen.

Sinds 2004 is er een permanent secretariaat in Buenos Aires. Het organiseert vergaderingen, bewaart documenten en publiceert de informatie die partijen verplicht uitwisselen.

Wat verbiedt het verdrag?

Onbebouwde ijsvlakte met donkere bergen op de achtergrond.
Onbebouwde ijsvlakte met donkere bergen op de achtergrond.

Volgens artikel 1 dient Antarctica uitsluitend vreedzame doelen. Militaire bases, versterkingen, manoeuvres en proeven met welk wapen dan ook zijn verboden.

Militairen en militair materieel mogen worden ingezet voor onderzoek of andere vreedzame doeleinden. Zo brengen marine en luchtmacht onderzoekers, brandstof en voedsel naar de stations.

Artikel 5 verbiedt kernexplosies en het storten van radioactief afval. Het verdrag was een van de eerste wapenbeheersingsakkoorden uit de Koude Oorlog.

De consultatieve partijen kunnen op elk moment waarnemers sturen om stations, schepen, vliegtuigen en uitrusting van andere landen te inspecteren. Die landen moeten hun toegang verlenen.

Wat waarborgt het verdrag?

Onderzoekers uit verschillende landen werken samen naast de gebouwen van een station.
Onderzoekers uit verschillende landen werken samen naast de gebouwen van een station.

Artikel 2 waarborgt de vrijheid van wetenschappelijk onderzoek in het hele verdragsgebied. Elke partij kan er volgens de milieuregels een station bouwen en onderzoek uitvoeren.

Artikel 3 voorziet in de uitwisseling van onderzoeksplannen, wetenschappers en onderzoeksresultaten. De resultaten moeten voor iedereen beschikbaar zijn. Veel stations ontvangen buitenlandse onderzoekers. Sommige worden samen beheerd, zoals het Frans-Italiaanse Concordia.

Landen moeten vooraf melden welke expedities, stations, militairen en militaire uitrusting ze naar Antarctica sturen. Die uitwisseling helpt het onderlinge vertrouwen in stand te houden.

Bevroren territoriale aanspraken

Kaart van Antarctica met gekleurde sectoren die vanuit de Zuidpool uitwaaieren.
Kaart van Antarctica met gekleurde sectoren die vanuit de Zuidpool uitwaaieren.

Vóór het verdrag maakten zeven landen aanspraak op delen van Antarctica. Het waren Argentinië, Australië, Chili, Frankrijk, Noorwegen, Nieuw-Zeeland en het Verenigd Koninkrijk. Bijna alle gebieden zijn sectoren met hun punt op de Zuidpool en zijden langs meridianen.

De Argentijnse, Chileense en Britse aanspraken overlappen elkaar op het Antarctisch Schiereiland en de naburige eilanden. Australië claimt met ongeveer 42% van het vasteland het grootste gebied. Noorwegen maakt aanspraak op Koningin Maudland en Peter I-eiland, Frankrijk op Adélieland en Nieuw-Zeeland op de Ross Dependency.

Geen land claimt Marie Byrdland tussen 90° en 150° westerlengte. Het is het grootste niet-opgeëiste gebied op aarde. De Verenigde Staten en Rusland hebben geen territoriale aanspraak ingediend, maar menen daarvoor in de toekomst wel een grondslag te hebben.

Artikel 4 bevriest de kwestie. Het verdrag erkent noch verwerpt de aanspraken. Zolang het geldt, kunnen activiteiten op Antarctica geen nieuwe rechten doen ontstaan en mogen landen geen aanspraken toevoegen of uitbreiden. Antarctica heeft dus geen internationaal erkende eigenaar.

Wie beslist en hoe gebeurt dat?

Vergaderzaal met delegaties van verschillende landen rond de tafel.
Vergaderzaal met delegaties van verschillende landen rond de tafel.

Van de 58 partijen hebben er 29 een consultatieve status. Het gaat om de twaalf oorspronkelijke ondertekenaars en landen die een aanzienlijke wetenschappelijke bijdrage op Antarctica hebben aangetoond, bijvoorbeeld met een station of geregelde expedities. Alleen die partijen nemen beslissingen.

Op de jaarlijkse consultatieve vergadering beslissen de partijen bij consensus. Eén bezwaar van een consultatieve partij volstaat om goedkeuring tegen te houden. Andere partijen en waarnemers praten mee. Daartoe behoren het wetenschappelijk comité SCAR en COMNAP, het samenwerkingsverband van de nationale Antarctische programma’s.

De vergadering kan drie soorten teksten aannemen. Maatregelen worden bindend na goedkeuring door de regeringen van alle consultatieve partijen. Besluiten regelen de interne werking. Resoluties zijn aanbevelingen. Een bekende maatregel uit 2009 beperkt toeristische landingen. Meer daarover in Toerisme in Antarctica.

Het Protocol van Madrid en het mijnbouwverbod

Onontgonnen rotshelling in het Antarctisch gebergte.
Onontgonnen rotshelling in het Antarctisch gebergte.

In 1988 ondertekenden de partijen na jaren onderhandelen in Wellington een overeenkomst over mogelijke mijnbouw. Ze trad nooit in werking. In Madrid ondertekenden ze op 4 oktober 1991 het Milieuprotocol bij het Antarcticaverdrag. Het trad op 14 januari 1998 in werking.

Het protocol bestempelt Antarctica als een natuurreservaat voor vrede en wetenschap. Artikel 7 verbiedt activiteiten met betrekking tot minerale rijkdommen, behalve wetenschappelijk onderzoek. Olie, gas en ertsen mogen er niet worden gewonnen.

Het mijnbouwverbod vervalt niet in 2048. Het protocol heeft geen einddatum. Vanaf 2048, vijftig jaar na de inwerkingtreding, kan een consultatieve partij om een herzieningsconferentie vragen. Zelfs dan is opheffing alleen mogelijk als er een bindende regeling voor mijnbouw van kracht is.

De bijlagen regelen milieueffectbeoordeling, bescherming van dieren en planten, afval, vervuiling op zee en beschermde gebieden. Het door het protocol ingestelde Comité voor Milieubescherming onderzoekt die onderwerpen en adviseert de jaarlijkse vergadering.

Beschermde gebieden en historische sites

Vogelkolonie op een rotshelling aan een ijzige baai.
Vogelkolonie op een rotshelling aan een ijzige baai.

Speciaal beschermde Antarctische gebieden mag u alleen met toestemming van een overheid en volgens een beheerplan betreden. Daarnaast zijn er speciaal beheerde gebieden waar gezamenlijke afspraken verschillende activiteiten op elkaar afstemmen. Admiralty Bay op King George Island is zo’n gebied.

De lijst van historische sites en monumenten omvat hutten uit het heldentijdperk, kruisen en gedenktekens van expedities en het wrak van de Endurance, beschreven in Geschiedenis en verkenning. Beschadiging, verwijdering en vernieling zijn verboden.

Elke nieuwe activiteit, van een onderzoeksstation tot een toeristische expeditie, vereist vooraf een beoordeling van de milieueffecten. Grotere projecten, zoals de bouw van een station, worden aan het Comité voor Milieubescherming voorgelegd.

CCAMLR en het zeeleven van de Zuidelijke Oceaan

Zwerm oranje krill in het donkere water van de Zuidelijke Oceaan.
Zwerm oranje krill in het donkere water van de Zuidelijke Oceaan.

Het zeeleven valt onder het Verdrag inzake de instandhouding van de levende rijkdommen in de Antarctische wateren, bekend als CCAMLR. Het werd in 1980 in Canberra ondertekend en trad in 1982 in werking. De commissie die het uitvoert, zetelt in het Australische Hobart.

Bij de regulering van de visserij op krill, de Patagonische ijsheek en andere soorten kijkt CCAMLR naar het hele ecosysteem. Vangstlimieten houden bijvoorbeeld rekening met het voedsel voor pinguïns, robben en walvissen. Krill vormt de basis van de voedselketen en staat centraal in de besprekingen. Zie ook Het leven in Antarctica.

In 2009 stelde CCAMLR op het zuidelijke plat van de Zuidelijke Orkneyeilanden het eerste beschermde zeegebied op volle zee in, met een oppervlakte van 94.000 km². In 2016 volgde het besluit over een gebied van 1,55 miljoen km² in de Rosszee. Daar geldt de bescherming sinds december 2017 voor 35 jaar. In 72% van het gebied is alle visserij verboden.

Ook CCAMLR beslist bij consensus. Nieuwe beschermde gebieden, zoals de voorstellen voor de Weddellzee, Oost-Antarctica en het schiereiland, komen daardoor langzaam tot stand. Voor robben is er een apart verdrag, ondertekend in Londen in 1972.

Veelgestelde vragen

Maken de Verenigde Staten of Rusland aanspraak op Antarctica?

Nee. Beide landen menen wel dat ze in de toekomst een aanspraak zouden kunnen onderbouwen. Zolang het Antarcticaverdrag geldt, zijn nieuwe aanspraken verboden.

Wat verbiedt het Antarcticaverdrag?

Militaire bases, manoeuvres en wapenproeven, kernexplosies en het storten van radioactief afval. Met het Protocol van Madrid uit 1991 kwam daar een mijnbouwverbod bij.

Hoeveel landen zijn partij bij het Antarcticaverdrag?

In april 2026 waren dat 58 landen. Alleen de 29 consultatieve partijen beslissen mee.

Wat is een consultatieve partij bij het Antarcticaverdrag?

Een land met beslissingsrecht op de jaarlijkse vergaderingen. Dat geldt voor de twaalf oorspronkelijke ondertekenaars uit 1959 en voor landen die aanmerkelijk wetenschappelijk onderzoek op Antarctica hebben aangetoond.

Mag er op Antarctica aan mijnbouw worden gedaan?

Nee. Artikel 7 van het sinds 1998 geldende Protocol van Madrid verbiedt activiteiten met betrekking tot minerale rijkdommen, met uitzondering van wetenschappelijk onderzoek.

Vervalt het mijnbouwverbod op Antarctica in 2048?

Nee. Het Protocol van Madrid heeft geen einddatum. Vanaf 2048 kan een consultatieve partij om een herzieningsconferentie vragen. Opheffing van het verbod vereist onder meer een bindende mijnbouwregeling die al in werking is.

Welke landen claimen grondgebied op Antarctica?

Argentinië, Australië, Chili, Frankrijk, Noorwegen, Nieuw-Zeeland en het Verenigd Koninkrijk. De Argentijnse, Chileense en Britse aanspraken overlappen op het Antarctisch Schiereiland.

Mogen er militairen op Antarctica zijn?

Ja, voor onderzoek en andere vreedzame doeleinden zoals vervoer en bevoorrading. Militaire bases, manoeuvres en wapenproeven zijn verboden.

Wat is CCAMLR?

Het verdrag uit 1980 ter bescherming van het zeeleven in de Zuidelijke Oceaan. Bij de visserij op krill en vis houdt de commissie rekening met het hele ecosysteem. Ze stelde onder meer beschermde zeegebieden in bij de Zuidelijke Orkneyeilanden en in de Rosszee.

Hoe worden besluiten over Antarctica genomen?

De 29 consultatieve partijen beslissen bij consensus op hun jaarlijkse vergadering. Eén bezwaar van een partij kan een voorstel tegenhouden.